Het KNMI begon in 1854 op de Sonnenborgh in Utrecht (Bron: KNMI)
Het KNMI begon in 1854 op de Sonnenborgh in Utrecht (Bron: KNMI)
De wetenschapper Buys Ballot hield zich naast de meteorologie ook bezig met natuur- en sterrenkunde. De astronomie maakte in ons land mede dankzij de zeevaart en de handelsvloot de Zeven Provinciën een grote bloei door. Plaatsbepaling op basis van de stand van sterren en planeten was voor de scheepvaart immers van groot belang.

De Smeetoren in Utrecht (Bron: C. van Hardenbergh, Het Utrechts Archief)
De Smeetoren in Utrecht (Bron: C. van Hardenbergh, Het Utrechts Archief)
Buys Ballot streefde in de jaren veertig van de negentiende eeuw naar een nieuwe sterrenwacht in plaats van de Smeetoren die sinds 1642 als sterrenwacht werd gebruikt. Deze verdedigingstoren van de stad Utrecht was gebouwd in 1145 op een stadswal van de Catharijnesingel en was dringend aan afbraak toe.

Buys Ballot liet zijn keus vallen op het stadsbolwerk Sonnenborgh, dat rond 1553 in opdracht van Karel V was gebouwd. In andere landen, waaronder België, stonden het sterrenkundig en meteorologisch instituut op één terrein. Dat bracht hem op het idee om ook in Utrecht de beide instituten onder één dak te huisvesten. Het bouwplan werd geschetst door Buys Ballot, waarna de stadsarchitect het ontwerp verder uitwerkte.

Op 15 september 1853 legde Koning Willem III de eerste steen waarna de sterrenwacht in 1854 gereed kwam. Op 31 januari van dat jaar ging hier officieel het KNMI van start met Buys Ballot als eerste directeur. De koning hechtte dermate belang aan het instituut dat meteen bij oprichting het predikaat koninklijk werd toegekend.

Buys Ballot had het nut van een nationaal meteorologisch instituut hard kunnen maken. Vooral de scheepvaart zou kunnen profiteren van zijn weersverwachtingen. De veiligheid op zee was gediend met stormwaarschuwingen en bovendien kon weerinformatie leiden tot adviezen voor snelle vaarroutes. Daarmee was het maatschappelijk belang duidelijk. In de vijftiger jaren van de negentiende eeuw was er internationaal een roep om de meteorologische berichtgeving te coördineren en gegevens uit te wisselen. Ook dat speelde een grote rol bij de plannen voor de oprichting van het KNMI.
KNMI op de Sonnenborgh in Utrecht. Steendruk van P.W. van de Weijer vermoedelijk rond 1865
KNMI op de Sonnenborgh in Utrecht. Steendruk van P.W. van de Weijer vermoedelijk rond 1865

Buys Ballot vond op de Utrechtse sterrenwacht de Sonnenborgh een ideaal onderkomen en daar zou het instituut tot 1897 gehuisvest zijn. Daarna werd wegens ruimtegebrek uitgeweken naar De Bilt waar het KNMI nog altijd zijn hoofdvestiging heeft.

Op de sterrenwacht Sonnenborgh is tegenwoordig een permanente tentoonstelling ingericht over het weer en de geschiedenis van het KNMI. Daar zijn onder meer instrumenten te zien waarmee de waarnemers van Buys Ballot hun waarnemingen deden.