Nader Verklaard
Weerstation Utrechtse Smeetoren
28 april 2012 -
Een bord en een fundatiesteen uit de 12e eeuw aangebracht in het trottoir roepen herinneringen op aan de Smeetoren, die tussen 1145 en 1854 in de Utrechtse stad stond. De forse rechthoekige Middeleeuwse stadsverdedigingstoren bij de Lange Smeestraat, die tot de oudste serie waltorens van Nederland behoort, kent ook een meteorologische geschiedenis.
De Smeetoren in Utrecht (Bron: C. van Hardenbergh, Het Utrechts Archief)
Onderzoeker Petrus van Musschenbroek (1692-1761), hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, deed er tussen 1725 en 1740 weerkundige waarnemingen. Op de Smeetoren was al in 1642 een sterrenwacht ingericht met een koepel een draaibaar dak met luik voor de telescopen van de Utrechtse Universiteit.
De meteorologische waarnemingen van Petrus van Musschenbroek, de hij in 1740 in Leiden voortzette, zijn van historisch belang. Van Musschenbroek was grondlegger van de moderne meteorologie. Zijn belangstelling had hij mede te danken aan zijn leraar, de medicus Herman Boerhaave die interesse had in het verband tussen de weersgesteldheid en ziektes. Voor nader onderzoek wilde Van Musschenbroek waarnemingen doen liefst op meer plaatsen tegelijk. Zo kon hij vaststellen of bepaalde periodes te warm, te koud, te droog of nat waren. Door de gegevens te koppelen aan epidemische ziektes kon een eventueel verband worden aangetoond. Hij stimuleerde zijn studenten tot het doen van weerkundige waarnemingen, waarmee het eerste meetnet in ons land een feit was.
Hij ging als een echte wetenschapper te werk met nauwkeurige beschrijvingen van de instrumenten die hij gebruikte en de opstelling daarvan. Drie keer per dag kijkt hij naar de wolken en leest hij zijn instrumenten zoals de thermometer, barometer en regenmeter af. De windrichting leidt hij af uit vlaggen en wimpels, weerhanen op torens en de trekrichting van lage wolken. De windkracht ontleent hij aan de omwentelingssnelheid van molenwieken waarvoor hij een windschaal bedenkt. Hij ziet ook kans uit het geluid dat de wind maakt informatie af te leiden over de windsnelheid.
Smeetoren vanaf de Catherijnesingel in Utrecht (Bron: Utrecht door de eeuwen heen, Centraal Museum Utrecht)
Bij de tornado die in 1674 de Utrechtse Dom deels verwoestte liep ook de Smeetoren zware schade op. Toen in 1830 werd begonnen met de sloop van de stadsmuren bleef de toren eerst nog gespaard. Nadat in 1853 de sterrenwacht werd overgebracht naar het bastion Zonnenburg werd de Smeetoren in 1854 gesloopt. De Utrechtse Sonnenborgh werd toen ook de plek waar het KNMI begon. De oprichter van het KNMI, de bekende meteoroloog Buys Ballot, heeft in de laatste jaren van de toren tussen 1839 en 1843 zijn hoogleraar Prof van Rees geassisteerd bij het doen van waarnemingen op de Smeetoren.
Bron: Jan Buisman. Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen. Uitgeverij Van Wijnen, Franeker, 2006.
A.F.V. van Engelen en H.A.M. Geurts. Vooruitstrevende ideeën over de meteorologie en klimatologie van Petrus van Musschenbroek (1692-1761). Historische weerkundige waarnemingen, deel II, EG-KNMI, De Bilt, 1983.
A.F.V. van Engelen en H.A.M. Geurts. Inleidende tekst bij meteorologische waarnemingsreeks Utrect/Leiden 1729/1758 Petrus van Musschenbroek (Nederlandse vertaling). Historische weerkundige waarnemingen, deel IIa, EG-KNMI, De Bilt, 1983.
Eerste uitgave:
03-03-06
Laatste wijziging:
28-04-12
