IJspegels bij strenge vorst (foto: Jannes Wiersema)
IJspegels bij strenge vorst (foto: Jannes Wiersema)
De strengste vorst wordt meestal gemeten in een heldere windstille nacht boven een vers sneeuwdek. Sneeuw en vooral verse sneeuw bevat veel lucht dat sterk isolerend werkt, waardoor het boven een sneeuwdek flink kan afkoelen.

De vroegste datum met strenge vorst is voor De Bilt 29 november in 1921, toen zelfs al min 14,4 graden werd gemeten. In 1931 noteerde het KNMI op 10 maart min 11,3 graden, de meest gevorderde datum van het winterseizoen waarop het nog streng vroor.

In de koudste periode van het jaar kan het soms dagen achtereen tot strenge vorst komen. Zo daalde de temperatuur in De Bilt tussen 14 en 26 februari 1956 elke dag tot onder min 10 graden, een reeks van dertien dagen met strenge vorst. Groningen had van 12-27 januari 1942 een ononderbroken reeks van zestien dagen met strenge vorst. De winter van 1942 heeft ook de strengste vorst van de 20e eeuw op naam staan: op 27 januari 1942 noteerde Winterswijk min 27,4 graden, de laagste temperatuur ooit ergens in ons land gemeten. Overigens werd het op 16 februari 1956 in Uithuizermeeden met min 26,8 graden vrijwel net zo koud.

De winter van 1963 neemt het grootste aantal dagen met strenge vorst voor zijn rekening. In drie maanden tijd kwam het kwik in De Bilt op 23 dagen onder min 10 graden, aanzienlijk meer dan de twee dagen met strenge vorst die de winter normaal oplevert. Eelde noteerde in de winter van '63 zelfs 32 dagen met strenge vorst.

Een dag waarop de temperatuur gedurende het hele etmaal onder min 10 graden blijft komt zelden voor. In De Bilt is dat alleen het geval geweest op 19 en 20 december 1938 (min 10,6 en min 11,3), 14 januari 1987 (min 10,6), 26 januari 1942 (min 11,2) en 1 febuari 1956 (min 11,0). Strenge vorst overdag is alleen mogelijk als de Siberische lucht met grote snelheid wordt aangevoerd, zodat de lucht onderweg maar weinig kan opwarmen. De sterke wind maakt het dan voor het gevoel ijzig koud met gevaar voor bevriezing van niet bedekte delen van de huid of onderkoeling.

Strenge vorst is in De Bilt gemeten in 1997 op 1 januari (min 13,7 graden), 2 januari (min 16,0), 3 januari (min 12,8), 5 januari (min 11,1) en 6 januari (min 11,3). Verder op 2 februari 1998 (min 10,2) en op 14 februari 1999 (min 10,3).

In deze eeuw vroor het in De Bilt streng op 9 januari 2003 (min 10,6 graden), 4 maart 2005 (min 14,4), in 2009 op 9 januari (min 10,3) 10 januari (min 10,5) en op 19 december 2009 (min 11,5). Daarna in 2010 op 8 januari (min 10,7) en 20 december (min 11,1) en recent in 2012 op 4 februari (min 18,9), 5 februari (min 10,2), 6 februari (min 14,6), 7 februari (min 15,3) en 16 januari 2013 (-13,0 graden).