Zo zag het er vorig jaar uit in januari 2011 met ijs op de vaarten. Nu zijn de eerste tien dagen van januari zo'n 5 graden warmer dan normaal en meer dan 10 graden warmer dan in 2010 (foto: Jannes Wiersema)
Zo zag het er vorig jaar uit in januari 2011 met ijs op de vaarten. Nu zijn de eerste tien dagen van januari zo'n 5 graden warmer dan normaal en meer dan 10 graden warmer dan in 2010 (foto: Jannes Wiersema)
Volgens Cruquius waren nauwkeurige weerwaarnemingen vereist om de waterhuishouding in kaart te brengen. Sinds 1705 zijn meestal enkele malen per dag de standen genoteerd van thermometer, barometer en vochtigheidsmeter en weten we ook uit welke hoek de wind kwam. Nederland is op dit gebied uniek: in geen enkel land is zo lang achtereen zonder onderbreking het weer gemeten.

Uit driehonderd jaar metingen komt vooral het grillige karakter van het Hollandse weer naar voren. In al die jaren is daar niet de minste verandering in gekomen en klimaatonderzoekers verwachten dat ook het warmere klimaat in de komende decennia het grillige weer blijft houden. Wel gaat de gemiddelde temperatuur omhoog.

Uit een reconstructie van de gegevens blijkt dat de gemiddelde temperatuur in januari in de 18e eeuw ongeveer 0,5 graad was. In de 20e eeuw was dat 2,2 graden en over 1981-2010 was in De Bilt 3,1 graden de norm. De koudste januari met een gemiddelde van min 7,0 graden beleefde ons land in 1823, op de tweede plaats staat 1838 (min 6,6), gevolgd door 1763 (min 5,8), 1795 en 1940 (min 5,5) en 1963 (min 5,3 graden).

Museum de Cruquius in Cruquius
Museum de Cruquius in Cruquius
De legendarische winter van 1963 staat in de schaduw bij 1823 toen Nederland ook de koudste dagen in de geschiedenis meemaakte. Op 23 en 24 januari 1823 bleef het volgens betrouwbare metingen op Huize Swanenburgh in Halfweg de hele dag minstens 16 graden vriezen. Het etmaalgemiddelde lag op beide dagen bij min 18 graden. Uit het hele land kwamen meldingen van meer dan 20 graden vorst, de waarnemer in Utrecht noteerde zelfs een minimum van min 24 graden. Grote rivieren zoals de Rijn en de Maas waren diep bevroren en konden met “zware lasten” worden overgestoken. Net als tegenwoordig liet de winter het ook eeuwen geleden soms afweten maar de meeste zachte winters in drie eeuwen beleefde ons land de laatste honderd jaar.

De lijst van de zachtste januarimaanden wordt aangevoerd door januari 2007 met 7,1 graden, gevolgd door 2008 met gemiddeld 6,5 graden en 1921, 1975 en 1983 met 6,2 graden. Op de derde plaats staat januari 1834 (6,1), gevolgd door januari 1737, 1796 en 1916 (6,0). In dat jaar woedde op 13 en 14 januari een zware noordwesterstorm die leidde tot watersnood. De storm vormde de aanleiding tot de uitvoering van de Zuiderzeewerken en de aanleg van de afsluitdijk. Stormwaarschuwingen werden al halverwege de 18e eeuw gegeven maar de storm van 1916 leidde tot de oprichting van een stormvloedseindienst voor hoog water.