Eerste seismogram van een "verre" aardbeving. Dit historische seismogram van 17 april 1889 is geregistreerd met een Von Rebeur-Paschwitz seismograaf te Potsdam in Duitsland.
Eerste seismogram van een "verre" aardbeving
De gegevens zijn uitgewerkt door dr. M. Snellen, hoofddirecteur van het KNMI van 1890 tot 1902. De metingen zijn afkomstig van een paar te leen gekregen horizontale seismografen van het type Von Rebeur-Paschwitz.

De instrumenten waren afkomstig van de Duitse maker Stückrath te Friedenau bij Berlijn en hebben van 23 juni tot 5 oktober op het KNMI geregistreerd in het gerestaureerde portaal van het in 1902 afgebrande magnetische donkerpaviljoen.

De metingen zelf waren een matig succes omdat in de meetperiode van de ongeveer 60 registraties, die toen storingen werden genoemd, er 41 in verband konden worden gebracht met waarnemingen van aardbevingen die in Straatsburg werden verricht. Het geïmproviseerde onderkomen van de instrumenten werd daarvoor verantwoordelijk gehouden.

De Von Rebeur-Paschwitz seismograaf is vooral beroemd geworden omdat met dit instrument de eerste verre beving (in Japan) is opgetekend te Potsdam op 18 april 1889. Dit vormt een mijlpaal in de instrumentele seismologie.

Hoewel seismologen al ver voor 1889 geprobeerd hadden om de trillingen van aardbevingen te meten, kwam deze registratie uit Potsdam als een verrassing omdat men zich niet gerealiseerd had dat de aardbevingsgolven zich over de hele aarde kunnen voortplanten. Hierdoor begon er ook belangstelling voor de seismologie te ontstaan in landen, zoals Nederland, waar aardbevingen zeldzaam zijn.

In die tijd had men veel minder kennis over wat de registraties lieten zien. Het enige wat men kon doen was de tijd noteren waar de registratie (storing) begon (e), de tijden van een aantal markante maximale uitslagen (M) en het einde van het signaal (F).

Pas in 1908 toen de seismometers een meer definitieve opstelling hadden gekregen had men dankzij de vele registraties kennis opgedaan over de soort signalen en kende men fases toe als P en S. Met de eerste registratie op 26 juni 1904 is een begin gemaakt met de kennisvergaring over de seismologie en de opbouw van de aarde.

Dankzij dit pionierswerk zijn we tegenwoordig in staat seismisch risicovolle gebieden in kaart te brengen door kennis van het mechanisme van een aardbeving en de verdeling in plaats en diepte van aardbevingen over de hele aarde.

De mijlpaal van de eerste waarnemingen is vooraf gegaan door het voorzichtig opzetten van “eene afzonderlijke afdeeling voor magnetische en seismologische waarnemingen”, daarvan wordt voor het eerst melding gemaakt in het Staatsblad Nummer 116 van 19 juni 1899. Gedurende de eerste paar jaren zijn er weinig vorderingen gemaakt, de korte periode van waarnemingen in 1904 was een uitzondering.

Pas bij de aanstelling bij het KNMI van dr. G. van Dijk in 1907 als hoofd van de 5e afdeling voor magnetisme en seismologie en de aanschaf van de seismometers volgens Wiechert en Bosch in 1908 kwam er schot in de zaak. In 1911 is het seismisch paviljoen afgebouwd en in 1912 zijn twee horizontale Galitzin-seismografen aangekocht.

Het bijpassende instrument voor de verticale bewegingen kon pas in 1922 worden opgesteld toen men de instrumentmaker Masing weer had opgespoord die verantwoordelijk was voor de vervaardiging van de Galitzin-seismografen. Hij was voor de Russische Revolutie uitgeweken van Petersburg naar Dorpad in Estland. Met deze 3-componenten set van seismometers was een volwaardig observatorium ontstaan.

Hieronder de facsimile weergave van de eerste pagina van de aardbevingscatalogus van het KNMI: “Seismische Registrierungen in De Bilt” uit 1904. In de begintijd werd vooral in het Duits gepubliceerd, na WO II is het Engels gebruikt.

De eerste aardbevingen die geregistreerd zijn, vonden plaats in Kamchatka, tussen Siberie en Alaska. Hoewel het in 1904 nog 30 jaar zou duren voordat de schaal van Richter ontworpen was, weten we nu dat de magnitudes van die schokken boven de 8 waren.

De eerste "storing" is dan ook waarschijnlijk een naschok van een van de grote Kamchatka schokken die op 25 juni plaatsvonden. Van de registraties zelf is in de archieven van het KNMI niets meer terug te vinden, ze zijn waarschijnlijk verloren gegaan.

De tekening hieronder is een afbeelding van een Von Rebeur-Paschwitz seismograaf. De massa is opgehangen als een uit het lood hangende deur. Wanneer de seismische trillingen de seismograaf bereiken gaat de massa slingeren.

Doordat de massa is verbonden met een spiegeltje kan de beweging via een lichtstraaltje worden vastgelegd op fotopapier. De periode van instrument was ongeveer 18 seconden, de papiersnelheid was 11 mm per uur, de vergroting ongeveer 50 keer.