Tot het laatste moment kan het spannend blijven of het doorgaat
Afgelaste Elfstedentochten
Of er wel of geen Elfstedentocht is vaak al een bron voor speculaties terwijl de winter nog moet beginnen. De schaatstocht staat symbool voor een strenge winter maar lang niet alle strenge winters hebben tot een Elfstedentocht geleid.

Acht van de vijftien Elfstedentochten die zijn verreden sinds 1909, werden georganiseerd tijdens een koudegolf (minstens vijf dagen onafgebroken vorst in De Bilt waarvan minstens drie dagen met meer dan 10 graden onder nul). Vijf tochten werden net voor of na een koudegolf georganiseerd. Slechts twee tochten werden verreden in winters zonder koudegolf (1912, 1941).

In de 20e eeuw is de tocht vijftien keer verreden, het laatst in 1997. Het bestuur van de Friesche Elfsteden werkt samen met het KNMI en ook tijdens de afgelopen koudegolf zijn dagelijks verwachtingen gemaakt door de Elfstedenmeteoroloog en was er herhaaldelijk overleg met de ijsmeester.

Het weer is echter niet de enige beslissende factor. In de eerste plaats gaat het om het ijs dat over het hele traject betrouwbaar en voldoende dik moet zijn om de vele deelnemers te dragen. Op 9 februari 1996 leek het ijs dik geschikt, maar het was op dat moment te laat om de tocht af te kondigen; het weer sloeg daags daarna om.

Ook al zijn de voorbereidingen in volle gang dan nog kunnen tegenvallende vorst, dooi, wind of neerslag op het laatste moment roet in het eten gooien. Het zal niet de eerste keer zijn dat een Elfstedentocht op het laatste moment wordt afgeblazen.Kort nadat het Elfstedenbestuur begin januari 1996 bijeen was geweest, werd duidelijk dat invallende dooi de tocht toen onmogelijk zou maken.

De weerkundigen waren unaniem in hun prognoses, anders dan in januari 1987, toen er veel verwarring was over de mogelijke datum. Uiteindelijk bleek de genoemde datum door regen en het verdwijnen van de vorst niet geschikt. Ook in februari 1991 kwam het bestuur tevergeefs bijeen, omdat het ijs niet voldoende sterk werd.

Uit een overzicht blijkt dat de tocht zeker tien keer vaak pas op het laatste moment is afgeblazen. Alleen al in de strenge winter van 1947 is de datum vier keer uitgesteld.

Alle hoop leek verloren toen de temperatuur op 16 januari 1947 in Friesland tot 10 graden opliep (Maastricht noteerde die dag het eeuwrecord van 17,2 graden), maar de strenge vorst daarna maakte de tocht op 8 februari 1947 mogelijk. Het ergst was 30 december 1961, toen de Elfstedentocht door plotselinge regen, storm en dooi (het werd bijna 10 graden) pas 's ochtends werd afgeblazen en de drieduizend deelnemers teleurgesteld huiswaarts keerden.

Het KNMI maakt voor de Friesche Elf Steden dagelijks verwachtingen met een computermodel dat het stromingspatroon in de atmosfeer zo'n vijftig keer achtereen voor een bepaalde datum herhaalt. Op grond daarvan kan worden ingeschat of de vorst zich handhaaft of na een onderbreking terugkeert, dus of er zicht is op een mogelijke Elfstedentocht.