Door de koude oostenwind en de aanhoudende vorst heeft zich eind maart 2013 op veel plaatsen ijs gevormd, een zeldzaamheid tegenwoordig zeker eind maart (foto: Jannes Wiersema)
Door de koude oostenwind en de aanhoudende vorst heeft zich eind maart 2013 op veel plaatsen ijs gevormd, een zeldzaamheid tegenwoordig zeker eind maart (foto: Jannes Wiersema)
De opstapeling van ijs ontstaat vooral als het na een flinke vorstperiode hard waait. De wind krijgt dan vat op het ijs boven grote wateroppervlakken en duwt de ijsschotsen over grote afstanden tegen elkaar.

Strenge winters met een gemiddelde temperatuur over drie maanden onder nul zijn de laatste jaren niet voorgekomen. Maart begint vaak nog wel met winterse kou maar zeer koude maartmaanden zijn de laatste jaren weinig voorgekomen. De laatste zeer koude maart dateert uit 1987, die met een gemiddelde temperatuur van 2,3 graden koud genoeg was voor een top tien notering.

Sinds 1706 leverde maart drie keer een gemiddelde temperatuur op van onder nul. Het laatst gebeurde dat in maart 1845 met min 2,3 graden als gemiddelde veruit de koudste ooit. Op het Amsterdamse IJ was het ijs zo dik dat op eerste Paasdag, 23 maart, de eieren op het ijs werden gegeten. Ook op 31 maart 1771 was dat gelukt en zover bekend zijn dat de enige twee Paasdagen met ijs op de Hollandse waterwegen.

Volksdansen op het ijs (bron: polygoonjournaal)
Volksdansen op het ijs (bron: polygoonjournaal)
Maart 1845 was de grootste uitzondering: alle rivieren in ons land waren bevroren. Paarden met karren en sleden baanden een weg over het ijs. De winter hield het tot de laatste week van maart vol met herhaaldelijk strenge vorst. Vooral rond het midden van de maand was het koud met min 21 graden in Groningen, zoals ook op 4 maart 2005 in Marknesse. IJs leverde de recente kou nauwelijks op en daarin onderscheidt de winter en zeker de nawinter zich de laatste jaren van vroeger. Recenter was op 23 maart 2008 een uitzonderlijk koude Paasdag met een minimum min 7,0 graden in Twente.

Dagboeken en weerkronieken van de laatste drie eeuwen bevatten veel informatie over kou, ijs en ijsdiktes. Veel transport vond plaats over de rivieren zodat ijsvorming voor de economie van groot belang was. Zo was er niet alleen in maart 1845 sprake van een dikke ijslaag maar bijvoorbeeld ook in 1740. Die winter was extreem koud met ijs en sneeuw tot diep in het voorjaar. Pas rond half maart komt het ijs op de Waal bij Nijmegen los en tot die tijd konden rivieren als de Waal en de Rijn zonder problemen worden overgestoken.

De laatste decennia waren er nog problemen door kruiend ijs in de winter van 1996 en op kleine schaal in maart 1979 en ook de afgelopen winters kwam het tot kruiend ijs. Ernstig was de toestand in de vorige eeuw in maart van 1929, 1931, 1940 en 1942 toen ijsbergen ontstonden van meters hoogte.