Klimaatmodellen laten in de 21e eeuw een langzame afname zien van de thermohaliene circulatie (THC of "Warme Golfstroom") in de Atlantische Oceaan van ongeveer 25%, wat lokaal in Noordwest-Europa een koelende werking heeft. Ondanks deze koeling is er in de Noord-Atlantische regio sprake van een netto opwarming.
Figuur 1: Temperatuurverandering in 2040-2050 (t.o.v. 2000-2010) na het instorten van de Warme Golfstroom tussen 2000 en 2040. Bron: ESSENCE.
Met een langzame afname van de thermohaliene circulatie is in de KNMI scenario's rekening gehouden. Er is ook gespeculeerd over de mogelijkheid van een meer abrupte verandering. Met de huidige generatie oceaanmodellen is het moeilijk om de kans hierop vast te stellen. Het KNMI onderschrijft de conclusies van het IPCC dat er op dit moment onvoldoende reden is om in de standaard klimaatscenario's rekening te houden met een abrupte afname van de THC.
Toekomst Een afname van de THC leidt op zich tot een temperatuurdaling in Noordwest-Europa. Maar die THC-afname vindt alleen maar plaats door de grotere opwarming van de noordelijke breedtes. Het netto-effect is een THC die geleidelijk afneemt en die de temperatuurstijging door het broeikaseffect in Noordwest-Europa enigszins tempert, maar zeker niet doet omslaan naar een afkoeling. Uit onderzoek naar fundamentele fysica van het klimaatsysteem blijkt dat de THC ook abrupte veranderingen kan ondergaan. Het IPCC acht zo'n abrupte verandering weliswaar mogelijk, maar onwaarschijnlijk. Zij baseert zich op het feit dat geen van de klimaatmodellen een abrupte omslag laat zien. Ook is er geen indicatie dat zo'n omslag de laatste afgelopen 10000 jaar heeft plaats gevonden (daarvoor waarschijnlijk wel). Figuur 1 laat zien hoe de temperatuur rond 2050 ten opzichte van 2000 zou zijn als de THC volledig stil zou komen te liggen, maar het versterkte broeikaseffect doorzet. Dat zou in Nederland een temperatuurdaling van ongeveer één graad Celsius veroorzaken.
Het is moeilijk om met de huidige generatie oceaanmodellen de kans op een abrupte verandering vast te stellen. Volgens een nieuwe theorie zijn de meeste klimaatmodellen verder van het omslagpunt in de THC verwijderd dan de echte oceaancirculatie. Daarmee willen we echter nog niet zeggen dat zo'n omslag nabij is. Het KNMI onderschrijft de IPCC conclusie dat er op dit moment onvoldoende reden is om in de standaard klimaatscenario's rekening te houden met een abrupte afname van de THC. Tegelijkertijd is het KNMI van mening dat er wel degelijk reden is voor enige bezorgdheid. Het KNMI ondersteunt de Engels/Amerikaanse meetcampagne (Rapid) waarbij de THC continu gemeten wordt en die sinds 2005 operationeel is.
Verleden Hiermee komen we bij de waarnemingen. Kan de negatieve trend die de modellen voorspellen niet al gemeten worden? Zonder het Rapid-netwerk is het alleen mogelijk om de sterkte van de THC te schatten door met een schip van de ene naar de andere kant van de Atlantische Oceaan te varen en de zee van top tot bodem door te meten. Door de hoge kosten en logistieke eisen zijn slechts een handjevol van dit soort expedities uitgevoerd. Zowel modelberekeningen als de resultaten van het Rapid-netwerk laten echter zien dat de THC sterke schommelingen vertoont en dat dergelijke momentopnames geen goed beeld geven van de THC. Onlangs is op het KNMI met behulp van een groot aantal modelsimulaties een poging gedaan om signaal en ruis in de THC te scheiden en vast te stellen hoeveel tijd het kost om een trend te detecteren als je dezelfde meettechniek toepast als op zee gebeurt. Op basis van momentopnames kan een THC-afname niet voor 2050 gedetecteerd worden. Met behulp van het Rapid netwerk wordt detectie al na 30 jaar van waarnemingen mogelijk.
