De toestand van het klimaat in Nederland 2008
De toestand van het klimaat in Nederland 2008
Door de eeuwen heen is er veel zorg besteed aan het nauwkeurig meten en vastleggen van de temperatuur onder andere door middel van standaardisatie van instrumenten. Sinds einde 19e eeuw worden er ook internationaal afspraken gemaakt over de directe omgeving en behuizing van de meetinstrumenten.

Toch zijn er weinig meetlocaties waar in de afgelopen eeuw geen wijzigingen in meetomstandigheden zijn opgetreden. Meetstations zijn verplaatst, instrumenten gemoderniseerd, bebouwing is dichterbij gekomen. De meetlocatie in De Bilt is sinds 1897 weinig veranderd en wordt, mede vanwege haar centrale ligging in Nederland, het meest gebruikt om klimatologische analyses mee te maken. Voor sommige toepassingen is zelfs deze reeks niet nauwkeurig genoeg.

Daarom worden op het KNMI met verschillende methoden temperatuurreeksen gemaakt. In dit rapport worden naast de onbewerkte waarnemingen uit De Bilt twee reeksen geïntroduceerd: De Centraal Nederland Temperatuur en de gehomogeniseerde reeks van De Bilt. De reeks uurlijkse waarnemingen van station De Bilt is de basis voor wat betreft onze nationale klimatologie. De hoogste temperatuur ooit gemeten en de langste hittegolf worden bepaald aan de hand van de in De Bilt gemeten waarden.

De Centraal Nederland Temperatuur (CNT) is een samenstelling van waarnemingen van een aantal stations die gezamenlijk het midden van Nederland omspannen. Deze samengestelde reeks is niet zo gevoelig voor lokale veranderingen in de meetomstandigheden van de individuele stations en daardoor zeer geschikt voor vergelijkingen met gegevens van klimaatmodellen.

De gehomogeniseerde reeks van De Bilt is gemaakt om voor één locatie de weersomstandigheden uit het verleden zo nauwkeurig mogelijk te reconstrueren.

Voor wat betreft de jaargemiddelde temperatuur, die als schatter van de voortschrijdende klimaatverandering gebruikt wordt, wijken de 3 reeksen enige tienden graden Celsius van elkaar af (zie figuur 5.1). Ook voor maandgemiddelden is de standaard- deviatie van het verschil tussen de reeksen slechts 0,2 °C. Dit geeft aan, dat de metingen in De Bilt in hoge mate representatief zijn voor Midden- Nederland en dat de zorg om de metingen goed te verrichten beloond wordt.

De gehomogeniseerde temperatuurreeks van De Bilt
De temperatuurreeks van De Bilt begint in 1897 en is daarmee de langste ononderbroken en nu nog actuele temperatuurreeks van Nederland. Net als andere waarneemstations heeft De Bilt te maken met veranderingen in meetmethodiek en waarneemomstandigheden. Dit kan leiden tot inhomogeniteiten (zie meteorologisch taalgebruik) in de temperatuurreeks die een verstoord beeld geven van het klimaat door de eeuwen heen.


Vanaf het begin van de waarnemingen in De Bilt is er veel gedaan om deze inhomogeniteiten te voorkomen dan wel te kwantificeren. Zo werd dan een beeld van de grootte van de inhomogeniteiten in samenhang met het weer. Een enkele keer, zoals bij de veranderingen van locatie en meetopstelling in 1950-1951, zijn er niet afdoende parallelmetingen verricht. Dan wordt gekozen voor een andere correctiemethode, namelijk vergelijking met naburige stations.

Sinds enige jaren worden er mobiele temperatuurmetingen verricht langs het traject Nieuwegein-Utrecht-De Bilt. Deze metingen zijn bedoeld om meer inzicht te krijgen in het effect van de stad Utrecht op de metingen in De Bilt. In de huidige versie van de gehomogeniseerde reeks van De Bilt is dat effect geschat door onderlinge vergelijking van de stations De Bilt en Soesterberg voor verschillende windrichtingen.

De Centraal Nederland Temperatuur
Klimaatmodellen berekenen meteorologische grootheden met een typische ruimtelijke schaal van 100 km. Lokale effecten ten gevolge van vegetatie, kleine watervlakken en hoogteverschillen worden door het model niet opgelost. Om de kwaliteit van klimaatmodellen te toetsen zijn waarnemingen nodig op dezelfde schaal. De Centraal Nederland Temperatuur voorziet in deze behoefte.


De CNT is geconstrueerd na analyse van de maandgemiddelde temperatuurreeksen van 22 stations in Nederland. Stations aan de kust en in het uiterste noorden en zuiden van het land blijken minder representatief voor de temperatuur in het midden van het land en zijn daarom verder buiten beschouwing gelaten. Alle reeksen zijn statistisch onderzocht op homogeniteit en trend door vergelijking met naburige stations. Er zijn kleine correcties uitgevoerd en een enkele ontbrekende waarde is aangevuld.

Op basis van bovengenoemde analyse zijn er (naast De Bilt) 2 reeksen geselecteerd als referentiereeks voor de periode 1906-1957 (Winterswijk en Oudenbosch) en 7 reeksen voor de periode vanaf 1958 (Rotterdam, Soesterberg, Deelen, Winterswijk/Hupsel, Oudenbosch/Gilze Rijen, Gemert/Volkel en Eindhoven). Een gewogen gemiddelde van deze gecorrigeerde reeksen noemen we de Centraal Nederland Temperatuur. De weegfactoren na 1958 worden zo gekozen dat meetwaarden die veel afwijken van het gemiddelde minder meetellen. De Centraal Nederland Temperatuur is representatief voor het gebied tussen de steden Utrecht, Arnhem, Breda en Eindhoven.

Figuur 5.1: De drie temperatuurreeksen die in dit rapport gebruikt zijn verschillen maar heel weinig van elkaar.

Figuur 5.1: De drie temperatuurreeksen die in dit rapport gebruikt zijn verschillen maar heel weinig van elkaar. De gemeten temperaturen in De Bilt vormen de rode reeks. De blauwe waarden geven de gehomogeniseerde De Bilt reeks. De paarse reeks, de Centraal Nederland Temperatuur, is representatief voor een groter gebied dan alleen De Bilt. Data: Centraal Nederland Temperatuur, De Bilt gemeten, De Bilt gehomogeniseerd.
Figuur 5.1: De drie temperatuurreeksen die in dit rapport gebruikt zijn verschillen maar heel weinig van elkaar. De gemeten temperaturen in De Bilt vormen de rode reeks. De blauwe waarden geven de gehomogeniseerde De Bilt reeks. De paarse reeks, de Centraal Nederland Temperatuur, is representatief voor een groter gebied dan alleen De Bilt. Data: Centraal Nederland Temperatuur, De Bilt gemeten, De Bilt gehomogeniseerd.


De gemeten temperaturen in De Bilt vormen de rode reeks. De blauwe waarden geven de gehomogeniseerde De Bilt reeks. De paarse reeks, de Centraal Nederland Temperatuur, is representatief voor een groter gebied dan alleen De Bilt. Data: Centraal Nederland Temperatuur, De Bilt gemeten, De Bilt gehomogeniseerd.

Box 5.1 Automatisch weerstation

Het aflezen van thermometers die in een standaard meethut zijn opgehangen behoort in Nederland bijna tot het verleden. Het KNMI beschikt tegenwoordig over een automatisch meteorologische meetnet. Alle Nederlandse weerstations zijn volledig geautomatiseerd. Een groot voordeel van volledig geautomatiseerde waarnemingen is de mogelijkheid om de gegevens zeer frequent te bepalen, zodat de informatie zo actueel mogelijk is. In feite worden de gegevens iedere seconde ingezameld. Vervolgens worden ze bewerkt en zijn ze elke tien minuten beschikbaar voor gebruik. Ieder uur wordt op basis van deze gegevens een weerrapport gemaakt voor onderlinge uitwisseling tussen weerdiensten.