2 april 2011: kale bomen en terrasweer in Delft
2 april 2011: kale bomen en terrasweer in Delft

Temperatuurverloop in Nederland

Om temperatuurmetingen van nu te vergelijken met die uit het verleden gebruiken we de Centraal Nederland Temperatuur. Deze reeks is een combinatie van waarnemingen uit de provincies Utrecht, Gelderland en Noord-Brabant. Deze waarnemingen zijn gecorrigeerd voor de effecten van verplaatsingen en veranderde meetopstellingen. Dit is mogelijk vanaf 1906, toen een modern meetnet in gebruik genomen werd. Het gaat om de daggemiddelde temperatuur, het gemiddelde van 24 uurlijkse metingen, waarin dus dag- en nachttemperaturen ongeveer even zwaar wegen.

Figuur 1. Het verloop van de apriltemperatuur in de Centraal Nederland Temperatuur reeks 1906-2011. De temperatuurmetingen zijn gecorrigeerd voor veranderingen in de meetomgeving en meetopstelling.
Figuur 1. Het verloop van de apriltemperatuur in de Centraal Nederland Temperatuur reeks 1906-2011. De temperatuurmetingen zijn gecorrigeerd voor veranderingen in de meetomgeving en meetopstelling.


De Centraal Nederland Temperatuur was zowel in april 2007 als in april 2011 afgerond 13,0 ºC (2011 was 0,05 ºC warmer, maar het verschil is kleiner dan de meetonzekerheid). De hoogste waarde daarvoor was in 1993, met 11,5 ºC anderhalve graad koeler. In de minder zorgvuldig gecorrigeerde reeks die teruggaat tot het begin van regelmatige waarnemingen in 1706 vinden we nog april 1794, toen het ongeveer even warm was als in 1993.

De maximum- en minimumtemperatuur worden in De Bilt pas sinds 1950 met een standaardopstelling gemeten. De afgelopen maand lag de maximumtemperatuur wat lager dan in 2007, maar de minimumtemperatuur juist hoger.
Figuur 2. Maximum- en minimumtemperatuur gemeten in De Bilt in april 1950-2011.
Figuur 2. Maximum- en minimumtemperatuur gemeten in De Bilt in april 1950-2011.

April 2011 in Europa

Niet alleen in Nederland was het deze maand uitzonderlijk warm. In Centraal Engeland was het de warmste aprilmaand sinds het begin van de waarnemingen in 1659. Denemarken, Noorwegen en Zweden meldden nieuw records. In Duitsland, België en Zwitserland was het de op één na warmste aprilmaand. Het gebied met hoge temperaturen is ongeveer hetzelfde als in 2007. In 2009 werden de hoogste temperaturen verder naar het oosten gemeten.

Figuur 3. Temperatuurafwijking ten opzichte van het gemiddelde over 1981-2010 op 2m boven de grond, geschat op basis van de NCEP/NCAR heranalyse in april 2011 (boven). Onder: de temperatuurafwijking in 2007 en 2009 in dezelfde dataset.
Figuur 3. Temperatuurafwijking ten opzichte van het gemiddelde over 1981-2010 op 2m boven de grond, geschat op basis van de NCEP/NCAR heranalyse in april 2011 (boven). Onder: de temperatuurafwijking in 2007 en 2009 in dezelfde dataset.


In 2007 en 2011 lag er vaak een uitloper van het hoge-drukgebied boven de Azoren boven Nederland, in 2009 lagen de hoge-drukgebieden verder naar het oosten.

Figuur 4. Drukafwijking ten opzichte van het gemiddelde over 1981-2010 gereduceerd naar zeeniveau, geschat op basis van de NCEP/NCAR heranalyse in april 2011 (boven). Onder: de drukafwijking in 2007 en 2009 in dezelfde dataset.
Figuur 4. Drukafwijking ten opzichte van het gemiddelde over 1981-2010 gereduceerd naar zeeniveau, geschat op basis van de NCEP/NCAR heranalyse in april 2011 (boven). Onder: de drukafwijking in 2007 en 2009 in dezelfde dataset.

Oorzaken van de hoge temperatuur

De hoge luchtdruk in Nederland geeft gemiddeld een dalende luchtstroming waarin weinig wolken ontstaan. De overvloedige zonneschijn is dus een van de hoofdoorzaken van de hoge temperatuur in april 2011. Toch kan dit niet de enige factor zijn. In het verleden kwam een soortgelijke hoge luchtdruk in Nederland wel vaker voor, in april 1938, 1954, 1955, 2007, 1997, 1957, 1984 was de luchtdruk hoger dan in april 2011.

Figuur 5. Luchtdruk gemeten in De Bilt april 1901-2011.
Figuur 5. Luchtdruk gemeten in De Bilt april 1901-2011.


Ook het aantal uren zonneschijn lag in april 2011 hoog, maar niet extreem hoog. In 2007 en 1942 scheen de zon nog meer uren, in 2010 maar 2,5 uur minder.

Figuur 6. Aantal uren zonneschijn in De Bilt, april 1901-2011.
Figuur 6. Aantal uren zonneschijn in De Bilt, april 1901-2011.


Uiteraard heeft de opwarming van de aarde en dus ook van Nederland ook bijgedragen. Zonder deze opwarming zouden dit soort temperaturen vrijwel onmogelijk zijn geweest. Echter, de temperaturen van de laatste jaren steken ver boven de trend uit.

Een bijkomende factor is de schonere lucht: sinds midden jaren 1980 is de zichtbare luchtvervuiling met roetdeeltjes en zwavel sterk afgenomen, waardoor meer zonneschijn de grond bereikt. Er is echter geen reden om aan te nemen dat de lucht in april veel schoner is dan vijftig jaar geleden, en toch zijn de temperaturen veel hoger. Er lijkt ook een sterke afname van de hoeveelheid bewolking te zijn geweest. In Nederland wordt bewolking nu heel anders gemeten dan vroeger, waardoor de waarnemingen niet te vergelijken zijn. In omringende landen is echter een duidelijke afname van de bewolking te zien sinds de jaren 1970. Dit komt ook naar voren in een veel sterkere stijging van de maximumtemperatuur dan de minimumtemperatuur.

Tenslotte speelt de luchtvochtigheid een grote rol. Hoewel er minder wolken (waterdruppeltjes) waren, was de hoeveelheid waterdamp (een doorzichtig gas) wel hoog vergeleken met andere jaren met hoge luchtdruk en veel zon. In 1942 en 2010 was de lucht veel droger. Waterdamp is een zeer krachtig broeikasgas, dat de aarde warm houdt door uitstraling naar de ruimte tegen te houden. De waarneming dat dit jaar de nachten warmer waren dan in 2007 ondersteunt dit vermoeden. Om precies uit te zoeken wat de factoren achter de hoge temperaturen waren is een zorgvuldigere analyse nodig.

Vergelijking met klimaatmodellen

Klimaatmodellen zijn een zeer nuttig hulpmiddel om klimaatverandering te bestuderen en scenario's op te stellen van mogelijke toekomstige klimaatveranderingen. Ze beschrijven de veranderingen in de wereldgemiddelde temperatuur en over hele werelddelen goed. In Figuur 7 kijken we echter naar het temperatuurverloop in een veel kleiner gebied, ruwweg overeenkomend met Zuid-Oost Nederland en stukje Duitsland. De kruisjes geven de temperatuur aan in de 54 modelsimulaties die ten grondslag hebben geleden aan veel resultaten in het vierde IPCC rapport, de blauwe lijn geeft het gemiddelde weer.

Figuur 7. Centraal Nederland Temperatuur (rode lijn) vergeleken met de temperatuur in het CMIP3 ensemble (54 kruisjes per jaar van 23 modellen). De blauwe lijn geeft het gemiddelde van de 23 modellen aan. De modelwaarden zijn over 1951-1980 aan de waarnemingen geijkt.
Figuur 7. Centraal Nederland Temperatuur (rode lijn) vergeleken met de temperatuur in het CMIP3 ensemble (54 kruisjes per jaar van 23 modellen). De blauwe lijn geeft het gemiddelde van de 23 modellen aan. De modelwaarden zijn over 1951-1980 aan de waarnemingen geijkt.

Het is duidelijk dat de temperatuur in april veel sneller oploopt dan de modellen aangeven. Voor een gedeelte is dit uiteraard toeval, maar het verschil is te groot om hier volledig mee te verklaren. Ook de uitwijkingen boven de trend lijken groter dan we verwachten, een uitwijking zoals in 2007, 2009 of 2011 zou zelfs met een twee keer zo snelle temperatuurstijging maar ongeveer eens in de 50 jaar voorkomen. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen in hoeverre we nog meer van dit soort zomerse aprilmaanden kunnen verwachten.

Conclusies
In 2007 dachten we dat de temperatuur van april een zeer uitzonderlijke uitschieter was. De waarneming dat het in 2009 bijna even warm was en in 2011 dit record geëvenaard wordt geeft aan dat deze verklaring niet meer voldoet. De wereldwijde opwarming , schonere lucht, minder bewolking en meer waterdamp in de lucht vergeleken met even zonnige maanden hebben bijgedragen aan de hoge temperaturen. Welke factoren er precies achter zaten en een inschatting van wat de toekomst zou kunnen brengen vergt echter een uitgebreidere analyse.

Nieuwsbrief
Via http://www.knmi.nl/mailinglists/kenniscentrum/mailinglist_aanmelden.html kunt u zich kosteloos abonneren op het kenniscentrum. Eens per maand ontvangt u een e-mail met een overzicht van de artikelen die de afgelopen maand op het Kenniscentrum zijn verschenen.