De zeer extreme hittegolf van 2003 is niet "één-op-één" te verklaren door de menselijke invloed, omdat toeval een grote rol speelt bij dit soort gebeurtenissen. Wel neemt door de uitstoot van broeikasgassen de kans op deze hoge temperaturen toe. Er is berekend dat tegen het midden van de 21ste eeuw een zomer zo warm als in 2003 wellicht ‘normaal’ zal zijn geworden!

Zomer van 2003 was de warmste sinds 1500
De hittegolf in Europa van 2003 heeft bijgedragen aan duizenden sterfgevallen, bosbranden en schade aan de landbouw. Het was de warmste Europese zomer sinds directe waarnemingen zijn begonnen rond 1850 en waarschijnlijk de warmste Europese zomer sinds 1500. Voor meetstation De Bilt staat de zomer van 1947 overigens nog altijd op nummer één. Wat betreft de landbouw (figuur 1) was de aardappeloogst in Nederland erg slecht. In Frankrijk en Italië waren de graan- en maïsoogsten de slechtste van de afgelopen 40 en waarschijnlijk van de laatste 100 jaar, maar in Scandinavië waren de oogsten prima en de Franse en Hongaarse wijnen uit 2003 zijn later beoordeeld als extreem goed. Figuur 1: Index voor de gemiddelde opbrengst per hectare voor aardappels in Nederland en voor maïs en graan in Frankrijk van 1961 t/m 2004. Om de invloed van variaties in klimaat te laten zien is uit de getallen een lineaire trend gehaald die het gevolg is van steeds geavanceerdere landbouwmethoden.
Bron: Food and Agriculture Organization (FAO).

Hoe uitzonderlijk de zomer van 2003 was blijkt uit onderstaande figuur voor Zwitserland (figuur 2), dat dicht bij het centrum van de toenmalige hittegolf ligt. De zomer van 2003 was uiterst zeldzaam, omdat (a) het de warmste zomer was sinds 1865 en (b) het in de uiterste staart van de waarschijnlijkheidscurve ligt, met een kans van minder dan 1 op 3 miljoen (Schär, 2004). Figuur 2: De gemiddelde temperaturen over Zwitserland in de zomers van 1864 t/m 2003 zijn elk weergegeven met een blauw verticaal lijntje. De groene lijn is een standaard waarschijnlijkheidscurve op basis van die temperaturen, die laten zien welke zomertemperaturen gemiddeld over Zwitserland het meest waarschijnlijk zijn (hoge frequentie). De zomer van 2003 is weergegeven met een rood lijntje.
Bron: Schär (2004).

Is deze hittegolf veroorzaakt door klimaatverandering?
Die vraag is helaas niet met ‘ja’ of ‘nee’ te beantwoorden, omdat in theorie elke extreme klimaatgebeurtenis kan zijn ontstaan door puur toeval in een klimaat dat niet van buitenaf wordt beïnvloed. Deze veelgestelde vraag is daarom voorzichtiger geformuleerd: Wat is de rol van klimaatverandering in de hittegolf in de Europese zomer van 2003?

Het is wel degelijk mogelijk om een schatting te geven van in hoeverre menselijk handelen de kans vergroot dat zo’n hittegolf kan vóórkomen. Hete en droge zomers in Europa worden veroorzaakt door een krachtig hoge drukgebied dat lang boven centraal Europa blijft hangen en subtropische lucht aanvoert. Wetenschappers van het Britse Meteorologisch Instituut hebben op basis van waarnemingen, statistiek en modelresultaten geconcludeerd dat hoogstwaarschijnlijk de verhoogde concentratie van broeikasgassen en andere luchtverontreiniging inmiddels de kans op een extreem warme zomer als in 2003 twee keer zo groot heeft gemaakt (Stott et al., 2004). Dan is het dus nog steeds heel zeldzaam, zodat zo’n ernstige hittegolf nog altijd een kwestie is van pech, ook mét het versterkt broeikaseffect van het begin van de 21ste eeuw. Dezelfde wetenschappers opperen echter wel dat het goed mogelijk is dat tegen het midden van de 21ste eeuw een zomer zo warm als in 2003 normaal zal zijn geworden!

Meer lezen:
Britse Meteorologisch Instituut

Food and Agriculture Organization (FAO).

Referenties:
Schär, C., P.L. Vidale, D. Lüthi, C. Frei, C. Häberli, M.A. Liniger, C. Appenzeller, The role of increasing temperature variability in European summer heatwaves, Nature 427, 332-336, 2004.

Stott, P.A., D. A. Stone and M. R. Allen, Human contribution to the European heatwave of 2003, Nature 432, 610-614, 2004.