Mooi zomerweer op de Posbank
Achtergrond

2014 record warm

Ook wereldwijd utzonderlijk hoge temperaturen

2014 wordt in Nederland het warmste jaar in tenminste drie eeuwen. Dit record is een gevolg van de opwarming, gecombineerd met het door de grilligheid van het klimaat veroorzaakte warme weer. Door de langjarige opwarming worden jaargemiddelde waarden mogelijk die vroeger vrijwel onmogelijk waren. Deze trend hangt samen met de wereldwijde opwarming, die voor het grootste gedeelte veroorzaakt wordt door de toegenomen concentraties van broeikasgassen, voornamelijk CO2. De warmte wordt grotendeels opgenomen door de oceaan, die inderdaad gestaag opwarmt. Dat is het beste zichtbaar in de diepere lagen van de oceaan. Aan het oppervlak is de opwarming door de wisselwerking met de atmosfeer onregelmatiger.

Temperatuur in De Bilt 

Op augustus na waren alle maanden in De Bilt dit jaar tot en met november warmer dan normaal. December lijkt op grond van de waarnemingen tot nu toe en de weersverwachting ook iets warmer dan normaal te worden. Hiermee komt de jaargemiddelde temperatuur in De Bilt uit uit op circa 11,5 graden. Dat is aanzienlijk hoger dan de tot nu toe warmste jaren 2006 en 2007 die een jaargemiddelde hadden van 11,2 graden.

Figuur 1a: Jaargemiddelde temperatuur in Delft/Rijnsburg (1706-1734), Zwanenburg (1735-1800 & 1811-1848), Haarlem (1801-1810) en Utrecht (1849-1897) gereduceerd naar De Bilt, en De Bilt (1898-present).
Figuur 1a: Jaargemiddelde temperatuur in Delft/Rijnsburg (1706-1734), Zwanenburg (1735-1800 & 1811-1848), Haarlem (1801-1810) en Utrecht (1849-1897) gereduceerd naar De Bilt, en De Bilt (1898-present).

De oudste temperatuurmetingen in Nederland beginnen echter al in 1706. De reeksen van Delft/Rijnsburg, Zwanenburg, Haarlem en Utrecht zijn gecorrigeerd voor het verschil met De Bilt en met de metingen hier gecombineerd in de Labrijnreeks, figuur 1a. De hoogste jaargemiddelde temperatuur in deze oude metingen was 10,7 ºC in 1779. Het verschil met de waarde die 2014 waarschijnlijk in De Bilt gaat halen, 11,5 ºC, is groter dan de onzekerheid in de oude metingen. Het is ook hoger dan het oude record van 11,2 ºC in 2006 en 2007, zodat we kunnen stellen dat 2014 het warmste jaar sinds tenminste 1706 wordt.

Centraal Nederland Temperatuur in 2014

Voor onderzoek naar het temperatuurverloop in Nederland gebruiken we de Centraal Nederland Temperatuur (CNT) reeks. Dit is een combinatie van lange meetreeksen in het midden en oosten van Nederland die zo goed mogelijk gecorrigeerd zijn voor veranderingen in de meetopstelling en meetomgeving. Deze reeks begint bij de ingebruikname van het eerste moderne meetnet in Nederland, in 1906. Deze reeks lijkt sterk op de metingen in De Bilt maar is in details nauwkeuriger. Ook in deze reeks wordt 2014 een recordwarm jaar.

Figuur 1: Jaargemiddelde temperatuur in Centraal Nederland 1906-2014. De laatste waarde is een schatting op basis van de waarnemingen t/m begin december, de weersverwachting van de week er na en het ‘gemiddelde’ weer in de rest van de maand. Bron: KNMI.
Figuur 1: Jaargemiddelde temperatuur in Centraal Nederland 1906-2014. De laatste waarde is een schatting op basis van de waarnemingen t/m begin december, de weersverwachting van de week er na en het ‘gemiddelde’ weer in de rest van de maand. Bron: KNMI.

Weer plus opwarming

Zoals in figuur 1 duidelijk te zien is, loopt de temperatuur in Nederland de laatste jaren gemiddeld op. Bovenop deze trend zijn afwijkingen naar boven en naar beneden te zien veroorzaakt door de grilligheid van het weer. Zo waren 2006 en 2007 een stuk warmer dan de trend, en was 2010 een heel stuk kouder. De temperatuur ligt tegenwoordig structureel zo’n 1,6 ºC hoger dan aan het begin van de twintigste eeuw. Dit jaar levert het uitzonderlijk warme weer een extra bijdrage van 1,1 graad. Zonder trend zou zo’n hoge waarde vrijwel onmogelijk zijn. Een wiskundige extrapolatie geeft aan dat de temperatuur van 2014 in het klimaat van honderd jaar geleden minder dan eens in de drieduizend jaar zou voorkomen. Ook nu nog is zo’n warm jaar vrij zeldzaam. Zo’n hoge temperatuur bovenop de opwarmende trend komt in het huidige klimaat lang niet elk jaar voor, we berekenen dat de kans nu grofweg eens in de tien jaar is. De kans op zo'n hoge temperatuur is dus sterk gestegen en is nu meer dan 300 keer hoger dan een eeuw geleden. (Om precies te zijn: er is 80% kans dat de kans meer dan 300 keer hoger ligt.)

Opwarming land

Niet alleen Nederland wordt warmer, maar vrijwel alle landgebieden van de aarde zijn de laatste decennia opgewarmd. De wereldgemiddelde landtemperatuur stijgt sinds 1975 met gemiddeld 0,24 ºC per tien jaar, zie figuur 2, met vrij grote variaties van jaar op jaar. Die stijging is de laatste jaren ook doorgegaan. Vanaf de hoge piek in 1998 (mede veroorzaakt door El Niño) is de trend nog steeds 0,11 ºC per tien jaar. De opwarming van het land gaat binnen de onzekerheidsmarges veroorzaakt door het weer gewoon door.

Figuur 2: Jaargemiddelde landtemperatuur 1880-2014. De laatste waarde is een schatting op basis van de waarnemingen t/m oktober. Bron: NASA/GISS.
Figuur 2: Jaargemiddelde landtemperatuur 1880-2014. De laatste waarde is een schatting op basis van de waarnemingen t/m oktober. Bron: NASA/GISS.

Het gladgestreken tijdsverloop van de opwarming van het land lijkt sterk op de toename van de CO2 concentratie, het belangrijkste broeikasgas.

Figuur 3: CO2-concentraties 1880-2014. Bron: NOAA/ESRL
Figuur 3: CO2-concentraties 1880-2014. Bron: NOAA/ESRL

Opwarming zee

Het temperatuurverloop van het oppervlak van de oceanen is veel grilliger dan dat van het land, met afwijkingen die veel langer duren dan een jaar. Aan het begin van de twintigste eeuw was het zo’n tien jaar koeler dan de trend, rond 1940 weer een aantal jaren duidelijk warmer, rond 1975 weer koeler. De laatste jaren was de trend ook veel lager dan het langjarig gemiddelde, hoewel het niet meer tot een afkoeling gekomen is. De trend vanaf 1998 is 0,05 ºC per tien jaar tegen een langjarige waarde van 0,14 ºC per tien jaar, en over de nog kortere periode vanaf 2001 is de trend zelfs nul. Vanwege de langzame schommelingen in het verleden is het niet vreemd dat dit de afgelopen jaren ook gebeurd is. Het ziet er naar uit dat de stijging weer de overhand krijgt op de toevallige schommeling, gezien de hoge waarde voor 2014.

Figuur 4: Jaargemiddelde zeewateroppervlaktetemperatuur 1880-2014. De laatste waarde is een schatting op basis van de waarnemingen t/m oktober. Bron: UK Met Office.
Figuur 4: Jaargemiddelde zeewateroppervlaktetemperatuur 1880-2014. De laatste waarde is een schatting op basis van de waarnemingen t/m oktober. Bron: UK Met Office.

De oorzaak van deze langjarige fluctuaties ligt voor een groot deel aan het verticale temperatuurverloop in de oceaan. Broeikasgassen warmen niet alleen het oppervlak van de oceaan op, maar de warmte dringt ook tot in diepere lagen door. De oceaan neemt zo meer dan 90% van de extra warmte op die door de broeikasgassen wordt vastgehouden. Andere componenten in het klimaatsysteem, zoals de smeltwarmte van ijs of het opwarmen van het land nemen veel minder warmte op. De hele oceaan, inclusief de diepere lagen, warmt dan ook gestaag op door de warmte die wordt vastgehouden door de verhoogde concentraties broeikasgassen in de atmosfeer, voornamelijk CO2.

Figuur 5: Jaargemiddelde warmteinhoud van de oceaan tot 2000 m 1957-2014, de laatste waarde is een schatting op basis van de waarnemingen t/m september. De eerste decennia zijn de metingen veel minder nauwkeurig. Bron: NODC.
Figuur 5: Jaargemiddelde warmteinhoud van de oceaan tot 2000 m 1957-2014, de laatste waarde is een schatting op basis van de waarnemingen t/m september. De eerste decennia zijn de metingen veel minder nauwkeurig. Bron: NODC.

Wereldgemiddelde temperatuur

De combinatie van land- en zeewateroppervlaktemperatuur is de wereldgemddelde temperatuur. Deze komt waarschijnlijk rond de waarde van 2010 uit, die tot nu toe de hoogste in de reeks was. De wereldgemiddelde temperatuur heeft telkens een piek in het jaar nadat El Niño is opgetreden. In 1998 was dat een heel grote piek na de sterkste El Niño van de eeuw. In 2010 kwam de wereldtemperatuur weer iets hoger na een kleinere El Niño dankzij de onderliggende trend. De kans is groot dat de heel zwakke El Niño van 2014 al genoeg is om de temperatuur in 2015 daar weer bovenuit te tillen, omdat de trend voor een weer iets hogere achtergrondtemperatuur heeft gezorgd.

Figuur 6. Jaargemiddelde wereldtemperatuur 1880-2014. De laatste waarde is een schatting op basis van de waarnemingen t/m oktober. Bron: NASA/GISS.
Figuur 6. Jaargemiddelde wereldtemperatuur 1880-2014. De laatste waarde is een schatting op basis van de waarnemingen t/m oktober. Bron: NASA/GISS.

Conclusies

Broeikasgassen houden meer warmte in de atmosfeer vast. Deze warmte wordt grotendeels opgenomen door de oceaan, en die zien we dan ook gestaag opwarmen. Het oppervlak van de oceaan warmt onregelmatiger op, en de laatste 10-15 jaar minder sterk. Dit is grotendeels het gevolg van natuurlijke fluctuaties rondom de langjarige trend. De landtemperatuur warmt regelmatiger op. Ook in Nederland loopt de temperatuur op. Hierdoor, in combinatie met een toevallig grote hoeveelheid dagen met warm weer, wordt 2014 het warmste jaar in de meetreeks van Nederland die in 1706 begint. Honderd jaar geleden zou zo’n hoge temperatuur vrijwel onmogelijk zijn geweest, met een herhalingstijd van minder dan eens in de drieduizend jaar. De kans op zo'n extreem is nu minstens 300 keer groter, waarschijnlijk ongeveer eens in de tien jaar.

Met dank aan Andreas Sterl, Rein Haarsma, Rob Sluijter en Harry Geurts voor commentaar en suggesties.

Niet gevonden wat u zocht? Zoek meer achtergrond artikelen