Nop factsheet nummer 3, november 1999

Klimaatverandering en gezondheid

• Aanleiding: Klimaatverandering en afbraak van de ozonlaag zullen direct en indirect van invloed zijn op de menselijke gezondheid. Over het algemeen zijn de te verwachten effecten negatief.
  
  
• Doel onderzoek(en): De kwetsbaarheid van de volksgezondheid voor klimaatverandering en aantasting van de ozonlaag te bepalen op twee niveaus: (1) inventariserend voor Nederland; (2) diepgaand onderzoek toegespitst op malaria en dengue (knokkelkoorts).
  
  
• Van belang voor: Internationale organisaties, zoals UNEP en WHO en nationale overheden (ministeries van milieu en van volksgezondheid) en gezondheidsorganisaties, zowel in Nederland als in de betreffende regio's in Afrika (Kenia) en Zuid-Amerika (Brazilië).
  
  
• Conclusies: Bij een warmer en vochtiger klimaat zullen pollensoorten (verantwoordelijk voor hooikoorts) en huismijten beter gedijen. Die leiden net als de toename van (zomer)smog tot een stijging van luchtwegziekten. Ook zullen in Nederland de omstandigheden steeds gunstiger worden voor organismen die ziekten overbrengen, zoals de malariamug en de teek (de ziekte van Lyme). Verder zal het aantal gevallen van hittestress als gevolg van hittegolven toenemen. In ontwikkelingslanden zullen de effecten echter vele malen groter zijn. Hogere temperaturen bevorderen de groei van ziektekiemen en de verspreiding ervan door insecten en via besmet water. Infectieziekten als malaria en dengue (knokkelkoorts) kunnen zich uitbreiden naar streken waar de bevolking er niet eerder mee in aanraking is geweest en dus geen immuniteit heeft opgebouwd. De Afrikaanse hooglanden zijn het meest kwetsbaar voor een verandering in de verspreiding van malaria.
  
  
• Aanbeveling: Wereldwijde observatie van gezondheidsindicatoren kan ons in een vroeg stadium attenderen op wijzigingen in de gezondheid of factoren die van invloed zijn op de gezondheid, zoals het voorkomen van bepaalde dragers. Tegelijkertijd is het nodig verdere aanpassingsstrategieën te ontwikkelen, zoals het op nationaal niveau stimuleren van het gebruik van klamboes die geïmpregneerd zijn met insecticiden.

Klimaatverandering en gezondheid

Temperatuur, zonneschijn, luchtvochtigheid en stilstaand water beïnvloeden het ontstaan en de verspreiding van infectieziekten en epidemieën. Een warmer en vochtiger klimaat bevordert het voorkomen en de verspreiding van parasieten, bacteriën en andere ziekteverwekkers door insecten en via water.
Andere mogelijke effecten van klimaatverandering zijn een toename in hittegevoelige ziekten en sterfte (dit zijn met name hart- en vaatziekten en longziekten) en ondervoeding en uitdroging door een verminderde voedsel- en watervoorziening. Een toename van de blootstelling aan UV-straling - een gevolg van de aantasting van de ozonlaag - kan leiden tot een stijging van het aantal mensen met huidkanker en grauwe staar. Ook kan door een verhoogde UV-belasting de afweer tegen infectieziekten afnemen.

Niet overal zullen de effecten van klimaatverandering hetzelfde zijn. De gezondheidseffecten in ontwikkelingslanden zijn groter van omvang dan de effecten die Nederland zal ervaren. Maar ook de Nederlandse bevolking zal het effect van klimaatverandering en aantasting van de ozonlaag merken: een verhoogde kans op het krijgen van huidkanker, meer gevallen van hittestress, meer luchtwegaandoeningen en andere hittegerelateerde ziekten en sterfte en een toenemend risico op de verspreiding van malaria (en andere infectieziekten).

Hittestress in Europese steden

Met name in grote stedelijke gebieden neemt tijdens perioden met extreem hoge temperaturen de kans op overlijden aan hart- en vaatziekten en ziekten van de luchtwegen toe. Indien het aantal hittegolven stijgt in een warmere wereld zal dus ook de sterfte toenemen. Behalve zeer hoge temperaturen zijn ook zeer lage temperaturen riskant; hierdoor sterven ook in de koude wintermaanden meer mensen dan gemiddeld aan hart- en luchtwegziekten. Onderzoek naar het effect van een geleidelijke toename van de temperatuur laat dan ook zien dat in gebieden met een koud of gematigd klimaat een afname van sterfte aan hart- en vaatziekten in de winter te verwachten is als het klimaat wereldwijd verandert. Hoewel dus 's zomers het sterfterisico toeneemt als het warmer wordt, zal dit in steden met een koud of gematigd klimaat gecompenseerd worden door een afnemende wintersterfte.

Percentuele verandering in sterfte in een aantal Europese steden ten gevolge van temperatuurstress in het jaar 2050 ten opzichte van 1990. (HVZ = hart- en vaatziekten)

Hooglandmalaria in Afrika

In de tropische hooglanden in Afrika komt op dit moment nauwelijks malaria voor, omdat het daar net te koud is voor de ontwikkeling van de malariaparasiet. De hoogte waarboven malaria niet meer voorkomt verschilt per regio: in Burundi, Ethiopië, Kenia, Marokko en Ruanda ligt deze grens rond de 2000 meter, maar in Zimbabwe rond de 1200 meter. Een kleine temperatuurstijging is voldoende om grote delen van deze hooglanden wel geschikt te maken voor malaria. Extra probleem is dat de bevolking van de hooglanden geen immuniteit heeft opgebouwd tegen malaria. Daardoor kan malaria extra verwoestende effecten hebben, zoals bleek tijdens de malaria-epidemie in de Ethiopische hooglanden in 1958, waarbij 150.000 mensen stierven, en de epidemie in Madagaskar eind jaren ’80, die 20.000 doden opleverde.

Gezondheidseffecten veroorzaakt door klimaatverandering en aantasting van de ozonlaag

Door het toenemend reis- en zakenverkeer stijgt het aantal mensen dat malaria en andere infectieziekten vanuit het buitenland naar Nederland importeert. Dit vergroot de kans op het uitbreken van een epidemie, hoewel de kans dat malaria zich opnieuw in Nederland zal voordoen uiterst klein blijft.

Conclusies

• De gezondheid van de Nederlandse bevolking zal beïnvloed worden door klimaatverandering en aantasting van de ozonlaag. Klimaatverandering heeft ook positieve gezondheidseffecten, zoals een afname van wintersterfte; de meeste effecten echter pakken nadelig uit voor de volksgezondheid.
• Wereldwijd worden (met name vectorgebonden) infectieziekten door klimaatverandering sterk beïnvloed. Hun verspreiding zal toenemen; de hooglanden in Afrika zijn een van de meest kwetsbare gebieden voor een toename van malaria.
• De gezondheidseffecten in delen van de wereld met weinig middelen om adequaat op een klimaatsverandering te reageren zullen echter veel groter van omvang zijn dan de effecten in Nederland.
• Door het toenemend reis- en zakenverkeer zal het aantal mensen dat malaria en andere infectieziekten vanuit het buitenland naar Nederland importeert, toenemen. Dit vergroot de (zeer geringe) kans op het uitbreken van malaria in Nederland.
• Door gezondheidsindicatoren te monitoren en te stimuleren dat op nationaal niveau aanpassingsstrategieën worden uitgevoerd - met aandacht voor de meest kwetsbare groepen zoals kinderen en ouderen - kunnen de effecten zoveel mogelijk beperkt worden. In veel ontwikkelingslanden laten het gezondheidszorgsysteem en de infrastructuur te wensen over. Hier zal, los van klimaatverandering, verbetering in moeten komen om een duurzame gezondheid in deze landen te waarborgen.