14 januari 1999 Op Boxing Day (onze Tweede Kerstdag) ging onlangs voor de 54e keer de Sydney-Hobart race van start. Deze jaarlijkse zeilrace, van het Oost-Australische Sydney naar Hobart (Tasmanië), over een afstand van 630 zeemijl, is gewoonlijk een zware race. De laatste drie keer verliep de race eigenlijk steeds hetzelfde. Op de startdag fraai, warm zomerweer en in de loop van de middag/avond een koufront (een zogenaamde "Southerly Buster") naderend vanuit het zuiden met een flinke toename van de wind. Schippers, die deze race al eerder hadden gezeild, waren dan ook niet verbaasd dat dit jaar de weersverwachting ongeveer hetzelfde luidde. De ochtend voor de start kregen de 115 deelnemende schepen een briefing van een meteoroloog. "Warm weer bij de start, lokaal zeewind 15 knopen uit noordoostelijke richting, verder buitengaats draaiend naar oostelijke richting, met snelheden rond 20 knopen. In de loop van de middag, verder naar het zuiden, draait de wind naar het zuiden en neemt toe tot circa 30 knopen met kans op onweersbuien, samengaand met een frontpassage vanuit het zuiden." Voor de volgende dag werd zuidelijke wind, 15-20 knopen verwacht, later terugdraaiend naar het noorden. Voor de lezers die er niet zo bekend mee zijn: 2 knopen komt overeen met ongeveer 1 meter per seconde. In onze rubriek "het weer nader verklaard" vindt u de beaufortschaal waaruit u kunt afleiden welke windkracht met de verschillende snelheden correspondeert.

Het record voor deze race stond op ruim twee dagen en veertien uur. Het had er deze keer alle schijn van dat dit record gebroken kon gaan worden. De weersverwachting voorzag hiervoor de perfecte condities. Voor de wedstrijdcommissie was er geen reden om de wedstrijd af te gelasten. Iedereen was gewaarschuwd voor een forse windtoename. De veiligheidseisen, waaraan de schepen en bemanning die aan deze race deelnemen, moeten voldoen, gelden als een van de zwaarste in de zeilsport. Alleen de eisen voor de Whitbread zijn nog zwaarder. De start in de haven van Sydney verliep spectaculair. Op deze zaterdag, de 26^e december, verdrongen tienduizenden toeschouwers zich op zowel de wal als op het water. Het weer hield zich vooralsnog aan de verwachting. Kort na de start echter, gaf het Australische "Bureau of Meteorology" een waarschuwing uit voor naderend onheil. Voor het zeegebied, zuidelijker dan 200 mijl ten zuiden van Sydney, werd een waarschuwing gegeven voor vlak na middernacht. "West tot zuidwest 30-40 knopen met windvlagen langs de kust van New South Wales. Daarbij een zeegang met golfhoogtes van 3-4 meter en een deining tussen 2-3 meter." Deze condities zouden zondag verslechteren tot west tot noordwesten wind 45-55 knopen, dat is zware tot zeer zware storm.

Zaterdagavond was de weersverwachting nauwelijks anders. "Eerst nog noordoostelijke wind met snelheden 20-25 knopen, na middernacht draaiend naar het zuiden en toenemend tot 55 knopen in de vroege ochtend. Golfhoogtes 4-6 meter."

De eerste schepen meldden die avond tijdens onweersbuien al vlagen tot 35 knopen. De wind voor middernacht was voor verschillende schepen eigenlijk al te zwaar. Met een ruime wind (wind die bijna schuin van achteren komt) waren de spinnaker condities in principe ideaal. De spinnaker is het (veelal fraai gekleurde) bolvormige voorzeil. Door de betrekkelijk hoge golven echter kwam er geregeld zeer zware druk op het roer te staan en in de vroege zondagochtend waren de eerste uitvallers, als gevolg van een defect roer, al een feit. De frontale depressie had zich al boven Bass Straat gepositioneerd. Bass Straat is het zeegebied dat zich tussen Tasmanië en het vaste land van Australië bevindt. Het grootste deel van de vloot had al 30-35 knopen wind. De wind zou volgens de verwachting de komende 12 uur nog toenemen tot meer dan 50 knopen. Na de middag kwamen de eerste boten in de buurt van Bass Straat. De wind nam daar dramatisch toe en meer uitvallers waren een feit. Enkele schepen melden windsnelheden tussen 50 en 65 knopen met vlagen tussen 70-78 knopen. Langs de Australische oostkust loopt een sterke, zuidwaartse gaande stroom.

Deze stroom heeft soms snelheden tot 3 knopen. Zolang de wind en de stroom in dezelfde richting bewegen heeft dat een "rustgevend" werking op de golven. Deze blijven relatief laag en hebben een lange periode (de tijd die verloopt tussen de doorkomst van twee toppen). Zodra de wind echter tegen de stroomrichting in gaat worden de golven steiler en gaan sneller breken. Dergelijke golven worden als zeer onaangenaam ervaren. De meeste zeegaande jachten kunnen hier slecht mee overweg. Het was dan ook eigenlijk al nadat de zwaarste wind was geweest dat de meeste schepen in nood kwamen. De golven bereikten soms pieken tot van tien meter. Het ene na het andere jacht raakte zwaar in de problemen. Masten braken, zeilen scheurden, boten sloegen om en mensen werden overboord geslagen.

Het droevige resultaat was dat er 73 schepen waren uitgevallen, zes doden waren er te betreuren en diverse mensen waren in minder of meerdere mate gewond geraakt. Afschuwelijk en het is nog afschuwelijker als we bedenken dat het tijdens deze Race nog wel eens erger is geweest. Weten ze wel waar ze mee bezig zijn en de vraag achteraf is: "Had deze wedstrijd wel mogen doorgaan?" De wedstrijdleiding wist dat het een zware race ging worden. Dat wisten de meeste schippers ook. Er is geen verplichting om aan de race deel te nemen. De organisatie staat echter wel onder grote druk van buitenaf. Alles is georganiseerd volgens een strak schema. Genodigden, pers en toeschouwers komen van heinde en verre om dit spektakel mee te maken. Uitstel (of afstel) is daarom geen populaire maatregel bij hen die er op commerciële basis bij betrokken zijn. Onderschatting door de schippers van de weersomstandigheden is misschien ook een factor geweest om toch aan de race deel te nemen. Als het weerbericht aanvankelijk meldt dat er maximaal windkracht 7 komt, neemt men dit als een gegeven aan. Vaak wordt echter vergeten dat de bijbehorende windvlagen een veel hogere windsnelheid hebben en dat juist die alles aan boord flink kapot kunnen maken. Normaal gesproken is windkracht 7 "wel te doen " aan boord van een zeegaand zeiljacht. Buien met windvlagen zijn echter minder aangenaam. Vooral 's nachts is de kracht van deze buien moeilijk in te schatten. Als niet tijdig de nodige maatregelen worden genomen, ontstaat er onherroepelijk schade aan de zeilen of aan andere zaken aan boord.

Omgaan met de golfverwachting is voor veel schippers ook een probleem. Als er golven van 4 meter worden verwacht, dan zijn dit gemiddelden. Statistisch gezien is 1 op de 3000 golven ruim 2 keer zo hoog! De wind tegen de stroom in levert een extra probleem. Golven worden steiler en breken sneller. Als golven breken en het water aan boord van een jacht "dumpen" kan dit desastreuze gevolgen hebben.

Wanneer een wedstrijd moet worden afgelast is moeilijk te zeggen. Vooral als de wedstrijd enkele dagen gaat duren. Het is belangrijk dat de opvarenden doordrongen worden van de risico's. Daarbij mag de kracht van de natuur nooit onderschat worden. Weersverwachtingen blijven een "verwachting". Een zekerheid van 100% kan een meteoroloog nooit geven; een slag om de arm moet men altijd nemen. Helaas realiseren weinig mensen zich dat nog en gaat men niet goed om met de informatie die de meteorologen bieden. Over de interpretatie van de weersverwachting is nog veel onduidelijkheid. Het geven van voorlichting over de interpretatie van de weersverwachting en hierin is een belangrijke taak weggelegd voor het KNMI.

Frits Koek begeleidde als meteoroloog en ervaren zeiler verscheidene zeilraces en nam zelf deel aan een etappe in de laatste Whitbread Race (1997-1998) en een etappe in de opvolger van de Whitbread Race, de Volvo Ocean Race (2008-2009).