Elfstedentocht 1997 in Sloten (Foto: Jacob Kuiper - Weather Pictures International)
Uitleg over

Elfstedentochten en het weer

Op 2 januari 1909 werd de eerste officieel georganiseerde Elfstedentocht gereden. In de twintigste eeuw kon de tocht vijftien keer plaatsvinden.

Klimaatonderzoekers gaan ervan uit dat door de opwarming van de aarde het aantal Elfstedentochten in de 21e eeuw waarschijnlijk tot mogelijk minder dan de helft wordt gereduceerd.

Verbeterde voorspellingen

De mogelijkheden om het weer te voorspellen zijn verbeterd. Door gebruik te maken van de weerscenario's van het KNMI hebben de organisatoren tegenwoordig betere mogelijkheden om een datum te plannen. Deze weerscenario's zijn gebaseerd op de berekeningen van het Europees Weercentrum ECMWF.

De laatste honderd jaar is het een paar keer voorgekomen dat de Elfstedentocht niet plaatsvond, terwijl het achteraf bekeken wellicht wel mogelijk was geweest. De verbeterde weersverwachtingen zorgen tegenwoordig voor minder twijfels.

Wisselend weer

Een Elfstedentocht wordt alleen verreden bij koude omstandigheden. Toch blijkt dat de weersomstandigheden tijdens de verschillende tochten zeer wisselend waren. Zowel voor als tijdens de tocht. Dat levert ook grote variaties op in de kwaliteit van het ijs en dus de zwaarte van de tocht. Schaatsliefhebbers, weeramateurs en ook het KNMI hielden het al die jaren nauwgezet bij.

 

Afbeelding van een handgeschreven flyer over de mogelijke sluiting van het rijksarchief bij doorgang van de Elfstedentocht
Tot het laatste moment is het spannend of het doorgaat

Afgelaste en bijna tochten

In de afgelopen honderd jaar is de tocht elf keer echt afgelast en verscheidene keren net niet doorgegaan. De laatste keer dat de tocht op het laatste moment werd afgelast was in 1961. Halverwege december ging het vriezen en daags na Kerst werd de tocht aangekondigd voor 30 december. Door plotselinge regen, storm en dooi (het werd bijna 10 graden), werd de tocht pas 's ochtends afgeblazen. Drieduizend deelnemers keerden teleurgesteld huiswaarts.

In de jaren tachtig en negentig kwam het er enkele keren bijna van. In januari 1982 zette na een flinke vorstperiode de dooi in met mist en regen. Ook in 1987 begon het erop te lijken, maar er waren een aantal knelpunten op de route die roet in het eten strooiden. In 1996 was de vereiste ijsdikte van gemiddeld vijftien centimeter bereikt, maar de dooi lag op de loer. Het bestuur durfde het niet aan een tocht uit te schrijven.

Elfstedentochten en het weer

Datum Weersgesteldheid
2 januari 1909 Lichte dooi en zacht ijs met veel plassen erop.
De Bilt minimumtemperatuur +0,4 graden/maximumtemperatuur +3,8 graden.
Op 1 januari noteerde De Bilt een minimum van -6,8 graden.
7 februari 1912 Sterke dooi, zacht ijs en regen: "na nachtelijke regen staat er wel een voet water op het ijs". Schrale troost is echter dat het ijs onder water voor de 22 toerrijders goed te berijden was.
De Bilt minimum + 4,1 graden/maximum + 9,8 graden.
Elfstedendag werd voorafgegaan door korte maar felle vorstperiode van 27 december t/m 6 januari met temperaturen tussen -14 en -20 graden.
27 januari 1917 Mooie tocht met lichte vorst en weinig wind.
De Bilt minimum -8,1 graden/maximum -0,4 graden.
Vorstperiode vanaf 21 januari met vanaf 1 februari strenge tot zeer strenge vorst en lange serie ijsdagen. Na de Elfstedentocht die 108 toerrijders probleemloos reden, kwam de winter pas goed op gang.
12 februari 1929 Barre tocht door strenge vorst (in de ochtend -14 graden, in de middag -6 graden) en meest matige wind, die de Siberische kou aanvoert. Hard ijs van matige tot slechte kwaliteit.
De Bilt minimum -18,1 graden/maximum -6,7 graden
De helft van de 206 toerrijders volbracht de tocht maar velen kwamen met bevroren ledematen over de finish.
16 december 1933 Prima weersomstandigheden tijdens de tocht met lichte vorst, veel zon en vrijwel windstil weer. Het ijs wordt door de 339 toerrijders, die vrijwel alle de tocht volbrachten, omschreven als goed tot uitstekend. Het is de vroegste gereden ooit en de enige in december. Alleen in december 1890 zou dat het ook mogelijk zijn geweest.
De Bilt minimum -8,6 graden/maximum -0,6 graden.
Tocht werd gereden na periode met matige tot strenge vorst van 3 t/m 17 december.
30 januari 1940 Zware tocht met veel sneeuw en stuifsneeuw op de route en heel koud door vorst en krachtige (snijdende) oostenwind. Velen geven het op: van de 2716 toerrijders gaan er maar 27 over de finish.
De Bilt minimum -8,5 graden/maximum -3,7 graden.
Vorstperiode was midden december al begonnen.
6 februari 1941 Redelijk goed is, lichte vorst en matige zuidoostenwind.
De Bilt minimum -10,7 graden/maximum -4,1 graden.
Elfstedentocht werd door de 1900 toerrijders nog net op tijd gereden, de dag daarna viel de dooi in.
22 januari 1942

Zware tocht door strenge vorst en hard en glad ijs, maar wel met een stralende zon. In de ochtend vriest het zelfs zeer streng met -18 graden in Rottum. Veel van de deelnemers krijgen bevriezingsverschijnselen. Er waren 3862 toerrijders, waarvan er 3669 over de finish gingen.
De Bilt minimum -16,2 graden/maximum -9,6 graden.
Ergste kou kwam na de tocht met -24,8 graden in De Bilt op 27 januari.

8 februari 1947 Zware tocht door slecht ijs, strenge vorst en harde wind. Slechts 15% haalt de finish. In totaal waren er 1791 toerrijders waarvan er 270 de tocht uitreden.
De Bilt minimum -12,5 graden/maximum -5,3 graden.
Vorstperiode van een paar weken met matige tot strenge vorst.
3 februari 1954 Ideaal ijs, matige vorst, zonnig weer en weinig wind. De Bilt minimum -11,1 graden/maximum -0,1 graden.
14 februari 1956 Hobbelig ijs met veel scheuren, waardoor er veel valpartijen waren. Militairen werden ingezet om de baan vrij te maken van sneeuw en zand dat op het ijs was gewaaid. In totaal werd de tocht gereden door 259 wedstrijdrijders en 6070 toerrijders waarvan er 4739 over de finish gingen.
De Bilt minimum -14,5 graden/maximum -1,7 graden.
Koudste februari in de geschiedenis met veel sneeuw. Daags na de Elfstedentocht meldt de waarnemer in Lemmer een sneeuwdek van 35 cm. In Joure worden temperaturen van -23 graden gemeten.
18 januari 1963

Bijzonder zware tocht door scheuren in het ijs. Bovendien bar koud door zeer strenge vorst, stormachtige wind (wind wakkerde in de loop van de dag aan, 's ochtends nog vrijwel windstil) en stuifsneeuw. Van de 58 wedstrijdrijders en 9294 toerrijders gingen er uiteindelijk slechts 69 over de eindstreep.
De Bilt minimum -18,2 graden/maximum -6,3 graden.
Een paar dagen voor de tocht viel in Friesland zo'n 20 cm sneeuw, daags na de tocht woedde een sneeuwstorm waardoor sneeuwduinen ontstonden van meters hoogte. De winter van 1963 was de strengste van de 20e eeuw en een van de strengste ooit in ons land.

21 februari 1985 Vrij goed ijs maar wel dooi en water op het ijs. Van de 227 wedstrijdrijders en 16000 toerrijders gaan er 13.066 over de finish.
De Bilt minimum -0,2 graden/maximum +2,0 graden.
Vorstperiode van 9 t/m 19 februari met matige tot strenge vorst, maar ook in januari was het al koud. Er is meer dan een maand lang gespeculeerd over een op handen zijnde Elfstedentocht maar steeds niet door kon gaan door invallende dooi.
26 februari 1986 Hard en glad ijs met scheuren en zand op het ijs. Weinig wind, veel zon en matige vorst. Er waren 317 wedstrijdrijders en 16.999 toerrijders waarvan er 14.788 over de finish gingen.
De Bilt minimum -10,4 graden/maximum -0,2 graden.
Op 23 februari noteerde Joure -21,5 graden en er lag 2 tot 5 cm sneeuw in Friesland. Daags na de Elfstedentocht wakkerde de oostenwind flink aan en woei zand uit de Gronings-Drentse veenkoloniën richting Friesland waardoor het zicht terugliep tot 2 á 3 kilometer.
4 januari 1997 Zware tocht door sterke wind in combinatie met lichte tot matige vorst. Er waren 301 wedstrijdrijders en 16.387 toerrijders waarvan er 11.526 over de eindstreep gingen.
De Bilt minimum -5,0 graden/maximum -2,9 graden.
Leeuwarden minimum -5,6 graden/maximum -3,0 graden.
Door de zeer zachte februari was de winter van 1997 ondanks de Elfstedentocht niet streng. De "onvoltooide" winter eindigde al op 12 januari.

Bronnen:
Klaas Ybema. Wat een Weer! Kroniek van het weer in Friesland, 1901-2006. Friese Pers Boekerij, Leeuwarden, 2007.
Pieter de Groot, Henk van der Meulen en Willem Stegenga. De Elfstedentocht 1909-1997. Friese Pers Boekerij (ism de Leeuwarder Courant, Leeuwarden, 1997.

Meer uitleg over

  • Handgetekende weerkaart KNMI van een zware storm op 12 februari 1962 (bron: Severe Weather Catalogue Netherlands)

    Weerkaart historie

    De weerkaart is een landkaart met een overzicht van het weer in de wereld. De kaart bevat waarnemingen en metingen weergegeven in symbolen en getallen.
  • Museum de Cruquius in Cruquius

    Eerste metingen

    Nederland hield als één van de eerste landen het weer bij. Zo weten we dat verscheidene maanden, seizoenen en jaren recent de warmste waren in driehonderd jaar.
Niet gevonden wat u zocht? Alle uitleg over