Tabel voor bepaling van de gevoelstemperatuur volgens de JAG/TI methode die het KNMI hanteert
Tabel voor bepaling van de gevoelstemperatuur volgens de JAG/TI methode die het KNMI hanteert
We kunnen het warmteverlies uitdrukken in een gevoelswaarde van de temperatuur, gevoelstemperatuur genoemd. Het verschil tussen de gemeten luchttemperatuur en de gevoelstemperatuur is een maat voor extra warmteverlies. Er bestaan verschillende berekeningsmethoden, zoals die van Siple en Passel ontwikkeld uit experimenten in 1939 tijdens een poolexpeditie. Steadman (1971) baseerde zijn methode op de hoeveelheid kleding die nodig was om mensen te beschermen tegen de kou.

Het KNMI maakt gebruik van een in Canada ontwikkelde formule, die ook in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en IJsland wordt gehanteerd. Deze wetenschappelijk onderbouwde methode (Joint Action Group on Weather Indices) is gebaseerd op het warmtetransport van het lichaam naar de huid. De zogenaamde JAG/TI index staat dichter bij de menselijke ervaring van warmteverlies dan andere methodes. Verschillende instellingen in ons land die te maken hebben met gezondheidsadviezen en weerbedrijven maken gebruik van de tabel voor de gevoelstemperatuur die hierbij hoort.

De vermelde gevoelstemperatuur geldt voor een gezond, volwassen en wandelend persoon van gemiddelde lengte. De gevoelstemperatuur wordt berekend uit een combinatie van de luchttemperatuur en de gemiddelde windsnelheid. De zon speelt geen rol in de berekeningsmethode maar bij zonnig weer voelt het minder koud aan dan de berekende gevoelstemperatuur doet vermoeden. Ook wanneer je met de wind in de rug wandelt zal het minder koud aanvoelen.
Waterleidingen en verwarmingselementen bevriezen sneller als het bij vorst bovendien hard waait (foto: Jannes Wiersema)
Waterleidingen en verwarmingselementen bevriezen sneller als het bij vorst bovendien hard waait (foto: Jannes Wiersema)

Bij een gevoelstemperatuur onder min 10 graden kunnen na enkele uren verschijnselen van onderkoeling optreden. Gevoelstemperaturen onder de min 15 graden kunnen na een uur koudeletsel opleveren en onder de min 20 graden is na een half uur ook bij goed afdichtende winterkleding al een kleine kans op bevriezingsverschijnselen.

Het begrip gevoelstemperatuur is zeker niet van toepassing op levenloze objecten zoals machines, gewassen, het antivries in de auto of kwik. We kunnen de gevoelstemperatuur dan ook niet meten met een thermometer.

Wel heeft de wind invloed op de snelheid waarmee afkoeling optreedt. Daarom bevriezen waterleidingen en verwarmingselementen sneller als het bij vorst bovendien hard waait. De gevoelstemperatuur zoals hier gedefinieerd geldt ook niet voor dieren.
Halozuil ontstaan door breking van zonlicht ijskristallen in de bovenlucht. Meestal is zo’n zuil alleen te zien in hoge bewolking, zoals Cirrostratus, maar door de kou in maart 2013 was de zuil ook te zien op het lagere niveau van de Stratocumulus-/Cumuluswolken (foto: Peter Paul Hattinga Verschure)
Halozuil ontstaan door breking van zonlicht ijskristallen in de bovenlucht. Meestal is zo’n zuil alleen te zien in hoge bewolking, zoals Cirrostratus, maar door de kou in maart 2013 was de zuil ook te zien op het lagere niveau van de Stratocumulus-/Cumuluswolken (foto: Peter Paul Hattinga Verschure)


Zeldaamheid lage gevoelstemperaturen
Extreme doordringende kou met in De Bilt gedurende minstens een uur gevoelstemperaturen onder de -25 graden komt gebaseerd op een halve eeuw gegevens gemiddeld eens in de 33 jaar voor.

Eens in de twee jaar zakt de gevoelstemperatuur onder de -20 graden.

Gemiddeld telt een jaar 3 dagen met gevoelstemperaturen onder de -15 graden. Op 10 dagen per jaar komt de gevoelstemperatuur onder -10 graden. Een hele dag onder -10 graden met een laagste gevoelstemperatuur onder -20 graden komt eens in de drie jaar voor.

Onderkoeling
Omdat er bij lage gevoelstemperaturen een reëel risico bestaat op onderkoeling, geeft het RIVM adviezen om dat te voorkomen.