Roos met rijp
Maxim Minaev@shutterstock

De koudste dag van het jaar

14 februari 2023

Als klimaatonderzoeker ben je een makkelijk toegankelijke vraagbaak. Vorige week vroeg iemand me welke dag normaal gesproken de koudste dag is van het jaar. Een leuke vraag, met een verrassend antwoord.

En de koudste dag is ...

Het data-minnend deel van mijn vrienden en kennissen verwijs ik graag naar de KNMI Climate Explorer, dé tool waarmee je dit soort vragen kunt bestuderen. Zelf gebruik ik die ook. Met enkele muisklikken haal je de waarnemingen op, waarna het ‘spelen’ kan beginnen.

De gemiddeld koudste dag vind je door de gemiddelde dagtemperatuur te berekenen over een heleboel jaren. Je moet een flink lange periode nemen (bijvoorbeeld 70 jaar) want het signaal is erg ruizig (kou kan immers de hele winter voorkomen). Je krijgt dan de gemiddelde temperatuur door het jaar heen (figuur 1). Als je daarin vervolgens zoekt naar het minimum, dan blijkt dat voor De Bilt precies samen te vallen met … Valentijnsdag! 

Valentijnsdag is niet alleen in Nederland het koudst 

Valentijnsdag is ook de koudste dag in meer gebieden rond de Noordzee in de buurt van Nederland (figuur 2). Zoals de Noord-Franse en Belgische kust, grote delen van het Verenigd Koninkrijk en Denemarken, Noord-Duitsland, Zuid-Zweden en de Noorse kust, De kortste dag met de minste zonneschijn is 21 december. Dat de koudste dag bijna twee maanden later valt komt door de invloed van de zee. De zee is namelijk pas op zijn koudst aan het eind van de winter. 

Meer naar het zuiden is de zon al snel weer krachtig genoeg om het land overdag flink op te warmen. Dit ‘trekt’ de datum van de koudste dag juist richting de kortste dag. Meer naar het noorden domineren sneeuw en lange nachten, wat weer leidt tot een latere koudste dag.

Lijngrafiek van de temperatuur van iedere dag in het jaar gemiddeld over 1951-2022. De koudste dag valt op 14 februari, Valentijnsdag.
Figuur 1. Temperatuur van iedere dag in het jaar gemiddeld over 1951-2022 (zwart). Eens in de 40 jaar komt de temperatuur boven (rood) of onder (blauw) die temperatuur uit op die dag. De grijze band geeft de statistische onzekerheid weer in de berekening van het gemiddelde. Bron: KNMI.
Kaart van Europa met in kleur de datum waarop de gemiddeld koudste dag viel in de periode 1950-2021.
Figuur 2. Datum van de gemiddeld koudste dag van het jaar in de periode 1950-2021. Een rode punt betekent dat daar de koudste dag binnen een dag van Valentijn optreedt. Bron: KNMI/E-OBS.
Kaart van Europa met in kleur de temperatuur van de gemiddeld koudste dag in de periode 1950-2021 en een kaart met de verwachte opwarming van de koudste dag voor hoge toekomstige uitstoot van broeikasgassen.
Figuur 3. Temperatuur van de gemiddeld koudste dag van het jaar in de periode 1950-2021 (links) en de verwachte opwarming voor hoge toekomstige uitstoot van broeikasgassen in 2051-2114 ten opzichte van 1951-2014 (rechts). Bron: KNMI

Grote temperatuurverschillen binnen Europa

Hoe dichter bij de kust en hoe zuidelijker, hoe milder de koudste dag (figuur 3, links). In Oost-Europa en Scandinavië komt gemiddeld matige tot strenge vorst voor op de koudste dag, aan de zuidelijke kusten is het op de koudste dag gemiddeld ruim boven de 5 graden. Klimaatverandering verkleint de verschillen (figuur 3, rechts). De sterkste opwarming wordt verwacht in die gebieden waar de koudste dag het koudst is. De sterkte van de opwarming hangt af van de toekomstige uitstoot van broeikasgassen. Voor hoge uitstoot kan de opwarming oplopen tot boven de 6 graden. In de datum van de koudste dag worden niet direct grote verschuivingen verwacht. 

Het is gelukkig niet altijd koud op Valentijnsdag

Voor wie na het lezen denkt ‘hoe moet dat dan met die rode rozen op de gemiddeld koudste dag van jaar?’ heb ik een geruststellende mededeling: Kijk naar buiten. Sinds 1901 viel slechts drie keer de koudste dag van het jaar precies op 14 februari  [in 1929 (-14.1℃), 1969 (-10.1℃) en 1999 (-4.8℃)]. Vaker was het een stuk warmer. De warmste Valentijnsdag in De Bilt tot nu toe was 1958 met 12,1 ℃. Gemiddelden zeggen dus lang niet alles, grote kans dat het met de kou wel meevalt tijdens Valentijn en je roos onderweg niet bevriest.

KNMI-klimaatbericht door Hylke de Vries

Recente nieuws- en klimaatberichten

  1. Scholieren helpen KNMI om luchtvervuiling in kaart te brengen

    Leerlingen van twintig scholen in Nederland hebben dit voorjaar meetbuisjes opgehangen in hun omg...

    17 juni 2024 - Nieuwsbericht
  2. Wie stoot waar hoeveel CO2 uit?

    De aarde warmt op door de toename van CO2 en andere broeikasgassen in de atmosfeer. Er wordt hard...

    14 juni 2024 - Klimaatbericht
  3. Alweer regen, blijft dat zo?

    Na een recordnatte april en mei leek juni even wat droger te beginnen. Maar ook vandaag regent he...

    10 juni 2024 - Nieuwsbericht
  4. Atlantische oceaan een jaar lang recordwarm

    Sinds maart 2023 is het oppervlak van de Atlantische Oceaan ongekend warm voor de tijd van het ja...

    07 juni 2024 - Klimaatbericht
Toon alle nieuws- en klimaatberichten