Hoe warm is de nacht na een tropische dag?

Er is in de periode 1956-2025 gekeken naar alle tropische dagen, waarbij de maximumtemperatuur minstens 30 °C is in De Bilt, en de minimumtemperatuur van de daaropvolgende nacht (afbeelding 1). De minimumtemperatuur is hierbij de laagste uurgemiddelde temperatuur tussen 0-6 uur zomertijd (22-4 UTC) in De Bilt. Hieruit blijkt dat de minimumtemperatuur in de nacht hoger is bij een hogere temperatuur overdag. Per graad dat de maximumtemperatuur op een tropische dag hoger is, is de nacht gemiddeld een halve graad warmer. 

Wat ook opvalt is dat in de periode na 1990 aanzienlijk meer situaties voorkomen met een hoge maximumtemperatuur, gevolgd door een relatief warme nacht. Zo telde de periode 1956-1990 slechts 8 dagen met een maximumtemperatuur van tenminste 33 °C, waarbij de gemiddelde maximumtemperatuur en minimumtemperatuur respectievelijk 34,0 °C en 16,8 °C waren. In de periode 1991–2025 kwamen zulke dagen 32 keer voor, met een gemiddelde maximumtemperatuur en minimumtemperatuur van respectievelijk 34,4 °C en 17,3 °C. Zeer warme dagen komen in de recentere periode daarom niet alleen vaker voor in De Bilt, maar zijn gemiddeld ook warmer en gaan gepaard met warmere nachten.

De mate van afkoeling na een tropische dag blijkt af te hangen van hoe hoog de temperatuur overdag is opgelopen (afbeelding 2). Hoe hoger de temperatuur overdag, hoe sterker de afkoeling in de daaropvolgende nacht. Voor temperaturen rond 30 graden is de afkoeling gemiddeld ruim 13 graden, terwijl voor tropische dagen met temperaturen die oplopen tot 36 graden de afkoeling ongeveer 16 graden is. Als de temperatuur overdag een graad hoger is, is de bijbehorende minimumtemperatuur in de nacht dus gemiddeld een halve graad warmer. Dat is gunstig, want die hogere mate van afkoeling op warmere tropische dagen biedt ruimte voor herstel van de hitte overdag. De sterkere afkoeling voorkomt echter niet dat de nachten na een tropische dag ook warmer worden als de temperatuur overdag hoger oploopt. De spreiding in de mate van afkoeling is daarnaast groot. De sterkste afkoeling was 20,1 °C en werd gemeten op 12 augustus 2022, terwijl de laagst gemeten afkoeling slechts 7,4 °C was en plaatsvond op 8 augustus 1992. 

In de onderzochte periode 1956-2025 zien we ook een duidelijke toename in het aantal tropische dagen per jaar in De Bilt (afbeelding 3). In kleur is de temperatuur weergegeven van de nacht volgend op een tropische dag. Tot ongeveer 1990 is de frequentie van tropische dagen relatief laag en gaan zulke dagen meestal gepaard met minimumtemperaturen beneden 19 °C. Vanaf de jaren negentig neemt het aantal tropische dagen duidelijk toe, en zijn de daaropvolgende nachten bovendien gemiddeld steeds warmer. Vooral sinds de eeuwwisseling komen nachten met minimumtemperaturen van 20 °C of hoger (ook wel een tropische nacht genoemd) duidelijk vaker voor. Ook de hoogste temperatuurklassen (22 °C en hoger) treden voornamelijk in de laatste tientallen jaren op.

Deze ontwikkelingen wijzen erop dat tropische dagen sinds 1991 niet alleen vaker voorkomen en gemiddeld warmer zijn, maar ook dat deze dagen steeds vaker worden gevolgd door relatief warmere nachten. Hierdoor neemt de mogelijkheid tot nachtelijke afkoeling af, ondanks dat de mate van afkoeling op warmere tropische dagen wel sterker is. Omdat het lichaam juist tijdens de nacht warmte moet kunnen afvoeren om goed te herstellen van de hittestress van overdag, vergroten dergelijke combinaties van warme dagen en warme nachten de potentiële gezondheidsbelasting tijdens warme perioden.  We verwachten dat deze trend zich de komende tientallen jaren zal blijven voortzetten, omdat de opwarming van de aarde steeds sneller gaat. Een snelle reductie in de verbranding van fossiele brandstoffen en het uit de lucht halen van CO2 kan verdere opwarming helpen tegengaan.

KNMI-klimaatbericht door Remco Sleiderink