Satellietfoto van medicane Apollo
Foto: NASA

Stormen aan de costa

16 november 2021

Nazomeren kan ook aan de Middellandse Zee soms flink in het water vallen. Dit was het geval in Italië door storm Apollo en sinds vorige week aan de Spaanse costa’s door storm Blas. Deze stormen, ook wel medicanes genoemd (spreek uit meddikeens), veroorzaken naast schade door harde wind vooral veel wateroverlast. Medicanes nemen naar verwachting in een warmer klimaat in aantal af, maar in kracht toe.

Tropische cycloon op de Middellandse Zee

De term medicane is een samenvoeging van het Engelse Mediterranean en hurricane. Ze zijn niet eenduidig gedefinieerd of benoemd zoals orkanen op de Atlantische Oceaan en hoeven niet per se windkracht 12 te bereiken. Een depressie boven de Middellandse Zee wordt als (sub)tropische cycloon geclassificeerd als op satellietbeelden een oog zichtbaar is met daaromheen een symmetrische spiraal van onweersbuien (figuur 1). Het verschil met een ‘normale’ frontale depressie is de warme kern van de storm, veroorzaakt door de warmte die vrij komt als vochtige lucht vanaf het zee-oppervlak opstijgt en de aanwezige waterdamp condenseert.

Bij het onstaan van een tropische cycloon is een minimale zeewatertemperatuur van 26-27 °C nodig. De Middellandse Zee is meestal koeler en de medicane wordt dan ook meestal veroorzaakt door koude bovenlucht: een lagedrukgebied op hoogte dat instabiliteit veroorzaakt boven het relatief warme zeewater met sterk stijgende bewegingen tot gevolg (figuur 2). Er komen 1 à 2 medicanes per jaar voor. Ze ontstaan vooral in het centrale en westelijke deel van de Middellandse Zee, het vaakst van september tot januari.

Overstromingen tijdens herfstvakantie

De meeste impact op de samenleving wordt niet veroorzaakt door de wind maar door de neerslag. Medicane Apollo veroorzaakte eind oktober overstromingen met dodelijke slachtoffers in Tunesië, Algerije, Italië en Malta. Op Sicilië viel lokaal 600 millimeter in 72 uur tijd. Geschatte neerslaghoeveelheden door satellietwaarnemingen laten een maximale neerslaghoeveelheid zien van 1259 millimeter, gelukkig midden op zee (figuur 3). Ter vergelijking: in De Bilt valt gemiddeld in een heel jaar 855 millimeter.

Vorige week heeft medicane Blas op Mallorca lokaal meer dan 375 millimeter regen in vijf dagen opgeleverd. Sinds afgelopen weekend is hij opnieuw geactiveerd nabij Sardinië en veroorzaakt nu veel overlast in de omringende landen. De medicane Ianos in september 2020 was de eerste met orkaankracht van categorie 2 (160 km/u) en haalde een neerslagrecord in Griekenland van 645 millimeter regen in één dag. Onderzoekers vermoeden een verband met de zeewatertemperatuur die 2 °C boven normaal was. In het formatiegebied bij de kust van Libië was het water 28 °C.

Minder maar sterkere medicanes in een warmer klimaat

Het aantal medicanes neemt in de toekomst waarschijnlijk af. Dit blijkt uit het meest recente IPCC-rapport dat in augustus uitkwam. Het temperatuurverschil tussen de Middellandse Zee en de bovenlucht, een maat voor instabiliteit, neemt waarschijnlijk af waardoor medicanes minder snel zullen ontstaan. De opwarming van de Middellandse Zee zorgt echter wel voor meer verdamping en waterdamp in de atmosfeer wat als brandstof dient voor de medicanes. De verwachting is dan ook dat het aantal zwaardere medicanes toe zal nemen met grotere hoeveelheden neerslag in korte tijd.

KNMI-klimaatbericht door Anika Hoekstra
 

Satellietfoto van medicane Apollo
Figuur 1. Medicane Apollo nabij Sicilië op 29 oktober 2021. Het centrum van de medicane is onbewolkt en daardoor op deze satellietfoto als een donker oog zichtbaar. Bron: NASA Worldview.
Weerkaart van medicane Blas op 10 november 2021
Figuur 2. Hoogte van het 500 hPa drukvlak (contouren in decameter) en neerslag (kleur) op 10 november. Pijlen geven windrichting aan. Medicane Blas is ontstaan uit het lagedrukgebied dat instabiliteit en buien met neerslag veroorzaakt. Bron ECMWF/KNMI.
Neerslaghoeveelheid in de week van 25 oktober tot 1 november 2021 door medicane Apollo en zijn afgelegde route als witte lijn.
Figuur 3. Neerslaghoeveelheid (mm) in de week van 25 oktober tot 1 november 2021 door medicane Apollo en de afgelegde route als witte lijn. Bron: Climatebook.gr m.b.v. satellietdata van NASA, GPM IMERG.

Recente nieuws- en klimaatberichten

  1. Kans op vroege hittegolf in India en Pakistan nu 30 keer groter klimaatverandering

    De langdurige hittegolf in India en Pakistan, met rampzalige gevolgen voor de lokale bevolking en...

    24 mei 2022 - Klimaatbericht
  2. Juni is het nieuwe juli

    Sinds begin vorige eeuw is de temperatuur in De Bilt in alle maanden toegenomen, gemiddeld met ru...

    23 mei 2022 - Klimaatbericht
  3. En weer start de zomer met een flink neerslagtekort

    Overvloedige zon en weinig regen. Voor veel mensen genieten, maar het gebrek aan water heeft grot...

    17 mei 2022 - Klimaatbericht
  4. Gletsjers maken vaker geluid

    Het smelten en afkalven van gletsjers maakt onhoorbaar geluid. Dit infrageluid is gedurende 18 ja...

    12 mei 2022 - Klimaatbericht
Toon alle nieuws- en klimaatberichten