KNMI publiceert verbeterde homogene temperatuurreeksen

De belangrijkste uitkomsten zijn niet veranderd. Het klimaat in Nederland wordt steeds warmer. Sinds het begin van de twintigste eeuw is de gemiddelde temperatuur met meer dan 2 graden gestegen. Daardoor vriest het minder vaak en zeer warme zomerdagen komen juist vaker voor. 

Tien jaar geleden heeft het KNMI een eerste versie van gehomogeniseerde reeksen uitgebracht. Sindsdien is er doorlopend onderzoek geweest naar mogelijke verdere verbeteringen. Er was ook behoefte aan inzicht in de onzekerheid van de homogenisatie. Er zijn daardoor nieuwe inzichten verkregen, ook van buiten het KNMI. Dat is de aanleiding geweest voor deze publicatie van een wetenschappelijk rapport met een nieuwe versie van de gehomogeniseerde reeksen. 

Wat is homogeniseren? 

Het homogeniseren van meetreeksen betekent dat meetgegevens worden aangepast om ze beter te kunnen vergelijken over een langere periode. Over tientallen jaren kunnen de metingen zijn beïnvloed doordat een weerstation is verplaatst of er kan een nieuw soort thermometer zijn gebruikt. Daarmee is het lastiger om te zien hoe het weer en klimaat verandert, omdat andere factoren de cijfers beïnvloeden. 

Dit betekent niet dat de oude metingen fout zijn, ze zijn alleen moeilijker te vergelijken met de huidige metingen. Daarom maken we naast de oorspronkelijke metingen ook een aangepaste, “gehomogeniseerde” reeks metingen. Welke reeks kan worden gebruikt, hangt af van wat het doel van het gebruik is. Daarom blijven beide soorten reeksen beschikbaar voor iedereen. 

Het homogeniseren van meetreeksen is ingewikkeld, daarom heeft de Wereld Meteorologische Organisatie (WMO) richtlijnen opgesteld. Het KNMI is in principe terughoudend met homogeniseren. Er zijn alleen aanpassingen gedaan voor bekende verplaatsingen of veranderingen in instrument en na uitgebreid onderzoek. 

Hoe maakt het KNMI meetgegevens vergelijkbaar? 

In Nederland wordt in de buurt van vijf plaatsen al meer dan honderd jaar de temperatuur gemeten: bij Den Helder, Groningen, Vlissingen, Maastricht en De Bilt. Deze meetreeksen zijn heel belangrijk voor klimaatonderzoek, omdat ze over een lange periode gaan. Het KNMI kiest er daarom voor om alleen de meetreeksen van deze locaties te homogeniseren. 

Na de publicatie van de eerste versie van de gehomogeniseerde reeksen is verder onderzoek gedaan. Op basis van de verkregen nieuwe inzichten, en dankzij reacties en commentaar van buiten het KNMI, zijn de methoden verbeterd. Daarom is er nu een nieuwe versie van de gehomogeniseerde reeksen. 

Om te kunnen homogeniseren wordt meestal gebruik gemaakt van metingen die tegelijkertijd zijn gedaan in de oude en nieuwe situatie. Dit kon bij vier van de vijf locaties. In De Bilt zijn er onvoldoende geschikte gelijktijdige metingen beschikbaar. Daarom is daar gebruik gemaakt van gelijktijdige metingen van twee andere locaties. 

Bij vier locaties zijn in de nieuwe homogenisatie ook metingen gebruikt van wind, bewolking, vochtigheid en (voor locaties aan de kust) zeewatertemperatuur. Dit was in de eerste homogenisatie nog niet het geval. De aanpassingen zijn daarmee beter afgestemd op verschillende weersomstandigheden. 

Er zijn alleen aanpassingen gedaan bij oudere metingen, vooral in de eerste helft van de twintigste eeuw. Dat verschilt per locatie, maar loopt tot ongeveer 1950 tot 1970. Alle metingen daarna zijn hetzelfde gebleven en zijn dus gelijk aan de ruwe metingen. 

Klimaattrends op hoofdlijnen hetzelfde 

De verschillen tussen de oude en nieuwe gehomogeniseerde reeksen zijn over het algemeen klein, als we kijken naar de belangrijkste klimaatcijfers. Sinds 1901 is de gemiddelde jaartemperatuur met ongeveer 2 graden gestegen. Dit geldt voor alle locaties en is gelijk in beide versies. 

Vooral bij zeer koude winterdagen en warme zomerdagen zijn er wel verschillen. Dit heeft ook invloed op het aantal getelde hittegolven en koudegolven. Deze tellingen zijn wel heel gevoelig voor kleine veranderingen. Als bijvoorbeeld op slechts één dag de maximumtemperatuur wordt aangepast van 29,9 graden naar 30,0 graden of andersom, dan kan dat uitmaken of er een hittegolf wordt geteld. 

Het KNMI gebruikt in berichten vaak de gegevens van De Bilt. In de ruwe metingen van deze locatie zijn sinds 1901 in totaal 46 hittegolven geteld. In de eerste homogenisatie in 2016 waren dat er 32. In de nieuwe homogenisatie in 2026 zijn het er 39. In beide gevallen is de conclusie hetzelfde: er komen tegenwoordig veel meer hittegolven voor. Meer dan 40 procent van alle hittegolven in De Bilt sinds 1901 vond plaats in deze eeuw. 

Gegevens en broncode openbaar 

Het KNMI heeft een wetenschappelijk rapport gepubliceerd over de nieuwe homogenisatie. Het rapport is vooraf gelezen door deskundigen van binnen en buiten het KNMI. Zij hebben ook commentaar gegeven. Dit commentaar is vrijgegeven, net als de reactie hierop van de auteurs van het KNMI. Ten slotte is er een overzicht van alle aanpassingen die daarna in het rapport zijn gedaan. 

Op het KNMI DataPlatform zijn voor alle locaties de ruwe metingen beschikbaar, samen met de beide versies (versie 1 uit 2016 en versie 2 uit 2026) van de gehomogeniseerde reeksen. Het verwerken in alle systemen kan nog enkele dagen duren, uiterlijk begin februari zijn ze te raadplegen. Op KNMI Open Source GitLab is de broncode beschikbaar waarmee versie 2 van de homogenisatie is geproduceerd.