Nieuwsbericht

Zon gaat later onder op kortste dag

20 december 2017

In de donkere dagen voor kerst valt de langste nacht, dit jaar de nacht van 21 op 22 december. De vroegste zonsondergang valt echter ruim voor de kortste dag en de laatste zonsopgang ruim daarna. De zonnetijd loopt namelijk niet gelijk met de kloktijd. Het effect is groot genoeg dat we er in onze weer- en klimaatmodellen rekening mee houden.

Winterzonnewende

De precieze baan van de aarde rond de zon is heel bepalend voor de hoeveelheid zonlicht die op het aardoppervlak valt. Omdat het weer sterk beïnvloed wordt door de hoeveelheid zonlicht, wordt de positie van de aarde ten opzichte van de zon heel nauwkeurig berekend in onze weer- en klimaatmodellen. De langste nacht, of kortste dag, luidt het begin van de astronomische winter in. De datum varieert van jaar tot jaar tussen 21 en 22 december. De scheve stand van de aardas draait het noordelijk halfrond van de zon af in onze winter waardoor wij in Nederland het minste licht ontvangen op 21 december. Dit moment wordt ook wel de winterzonnewende genoemd, het moment waarop de zon de zuidelijkste positie bereikt gezien vanaf de aarde, waardoor de zon voor ons het laagst aan de hemel staat (Figuur 1).

Ellipsvormige baan

De winterwende is echter niet het moment waarop de zonsondergang ook het vroegst is of de zonsopkomst het laatst. Dit komt omdat de baan van de aarde om de zon niet perfect rond is, maar ellipsvormig. De aarde beweegt sneller wanneer deze dichter in de buurt van de zon is, tijdens onze winter (Figuur 1). Door deze winterse versnelling in de baan om de zon, moet de aarde elke dag een stukje verder om zijn as draaien om de zon weer op dezelfde locatie boven zich te krijgen. Hierdoor komt de zon rond 21 december elke dag iets minder dan een halve minuut later op en gaat iets meer dan een halve minuut later onder. Gevolg is dat de laatste zonsopgang negen dagen later valt, namelijk op 30 december. Andersom valt de vroegste zonsondergang hierdoor juist eerder dan de winterwende, dit jaar op 12 december (Figuur 2). Een samengestelde foto van de zon om 12 uur genomen op een aantal dagen in het jaar laat zien hoe de zonnetijd door het jaar heen afwijkt van de kloktijd (Figuur 3).

Viering van het licht

Duizenden jaren terug vierden veel oude culturen op deze langste nacht al de overwinning van het licht op de duisternis. Ook tegenwoordig vieren bepaalde culturen de terugkeer van het licht. Zo luiden Scandinaviërs de kerstperiode in met het Luciafeest en vieren de Iraniërs met ‘de nacht van Yalda’ de geboorte van zonnegod Mithra, volgens velen de voorloper van ons kerstfeest. Of je deze nacht nu viert met lekker eten en lichtjes, zoals de Scandinaviërs en Iraniërs, of geniet van een heerlijk lange nachtrust, een prettige nacht gewenst!

KNMI-klimaatbericht door Eveline van der Linden

De baan van de aarde rond de zon
Figuur 1: Schematische weergave van de elliptische baan van de aarde om de zon. De aarde is getekend op de posities aan het begin van de 4 astronomische seizoenen.
Tijdstip van zonsop- en ondergang in De Bilt
Figuur 2: Tijdstip van zonsopgang en zonsondergang en duur dat de zon op was voor De Bilt in 2017. Gestippelde lijnen geven het vroegste en laatste tijdstip van zonsop- en ondergang en de kortste en langste dag.
Analemma
Figuur 3: Fotograaf Giuseppe Petricca maakte een foto van de zon gedurende jaar vanaf een vaste plek in Sulmona, Italiƫ. De figuur heet een analemma en laat de variatie van de plaatselijke zonnetijd zien ten opzichte van de kloktijd.

Recente nieuws- en klimaatberichten

  1. En weer start de zomer met een flink neerslagtekort

    Overvloedige zon en weinig regen. Voor veel mensen genieten, maar het gebrek aan water heeft grot...

    17 mei 2022 - Nieuwsbericht
  2. Gletsjers maken vaker geluid

    Het smelten en afkalven van gletsjers maakt onhoorbaar geluid. Dit infrageluid is gedurende 18 ja...

    12 mei 2022 - Nieuwsbericht
  3. Zeespiegel stijgt bij Caribisch Nederland net wat sneller

    De wereldgemiddelde zeespiegel is de laatste honderd jaar ruim 20 cm gestegen, waarvan 9 cm in de...

    11 mei 2022 - Nieuwsbericht
  4. KNMI onderzoekt effecten van ruimteweer op ons dagelijks leven

    Onze maatschappij maakt gebruik van geavanceerde technologieƫn die in sommige gevallen kwetsbaar ...

    09 mei 2022 - Nieuwsbericht
Toon alle nieuws- en klimaatberichten