Hittegolf in de Noordzee

Dat de Noordzee opwarmt, zie je goed terug in de KNMI metingen van de temperatuur van het zeewater rond Lichteiland Goeree (afbeelding 1). Sinds het begin van de metingen in 1984 stijgt niet alleen de warmste dag van het jaar (0,4 °C per tien jaar), maar ook de koudste dag (0,5 °C per tien jaar): de hele jaarcyclus schuift omhoog. Dat is ook goed te zien in afbeelding 2, niet eerder was de temperatuur van het zeewater zo hoog als nu voor de tijd van het jaar. 

Een hittegolf kennen we van warme, benauwde dagen op het land. Maar ook in zee komen hittegolven voor. Wetenschappers spreken van een mariene hittegolf als de zeewatertemperatuur minstens vijf dagen achter elkaar ver boven de waarde uitkomt die je normaal voor die tijd van het jaar mag verwachten (warmer dan 90 procent van alle dagen). Het grote verschil met een hittegolf op land: water houdt warmte veel langer vast dan lucht. Waar de hitte boven land na een paar dagen weer voorbij is, kan een mariene hittegolf wekenlang of zelfs maandenlang aanhouden.

Warmer water betekent dat mariene hittegolven vaker voorkomen en langer duren, vooral in de ondiepe kustzone. In mei 2024 beleefde de Noordzee al haar langste (27 dagen) en heftigste (2,2 °C boven normaal) hittegolf tot dan toe. De huidige hittegolf bij Lichteiland Goeree begon 24 mei en duurt inmiddels al 53 dagen (afbeelding 3).

Voor planten en dieren in zee is temperatuur allesbepalend. Bij aanhoudende warmte verschuift het leven: warmteminnende soorten als ansjovis, sardien en inktvis rukken op, terwijl koudwatervissen als kabeljauw en haring zich noordwaarts terugtrekken. De algenbloei in het voorjaar begint steeds vroeger, waardoor het voedsel voor vislarven soms op het verkeerde moment beschikbaar is. Ook zie je meer kwallen. En de gevolgen reiken tot in de visserij: in Noorwegen droeg een mariene hittegolf in de zomer van 2024 bij aan een recorduitbraak van zeeluis in de zalmkwekerijen. Onderzoekers verwachten bovendien dat hittegolven op de zeebodem in de toekomst nóg sneller toenemen dan aan het oppervlak.

De zee als warmtebatterij

De warmte die nu in het zeewater wordt opgeslagen, verdwijnt niet zomaar. Niet alleen rond Lichteiland Goeree, het hele noordzeegebied is abnormaal warm (afbeelding 4). In het najaar werkt de Noordzee als een warmtebatterij. Hoe warmer het water, hoe meer er verdampt, en bij wind uit noordwestelijke tot westelijke richting valt dat vocht vooral als regen in de kuststrook. Per graad warmer water neemt de verdamping onder gunstige omstandigheden met zo'n 20 millimeter per maand toe. Een uitzonderlijk warme zomer, zoals die zich nu aftekent, laadt die batterij extra vol — en vergroot zo de kans op zware buien langs de kust in het najaar. Zolang de uitstoot van broeikasgassen aanhoudt en de Noordzee verder opwarmt, zet die trend zich naar verwachting voort.

KNMI-klimaatbericht door Frank Selten