Nieuwsbericht

Koude week door verzwakte poolwervel

23 februari 2018

Nederland bereidt zich voor op de koudste week van de winter. Waar komt de plotselinge weersomslag aan het einde van de meteorologische winter vandaan? De oorzaak vinden we in de hoge luchtlagen boven de Noordpool. Daar trad rond 12 februari een bijzonder weerfenomeen op: een plotselinge stratosferische opwarming, in het Engels Sudden Stratospheric Warming (SSW). De hierdoor sterk verstoorde atmosferische circulatie brengt nu een flinke portie winterkou naar Nederland.

De stratosfeer

De stratosfeer is de luchtlaag van ongeveer 10 tot 50 km hoogte. In de winter koelt de stratosfeer boven de Noordpool flink af omdat er dan geen zonlicht is. Hierdoor ontstaat er vanaf de herfst een groot permanent lagedrukgebied, genaamd de poolwervel, met sterke westenwinden met snelheden tot 300 kilometer per uur. De poolwervel houdt zichzelf vaak maandenlang in stand totdat de zon weer terugkomt in maart/april.

Plotselinge stratosferische opwarming

Toch is de poolwervel niet altijd stabiel. In sommige winters zijn er momenten dat de poolwervel flink wordt verzwakt, meestal door bijzondere weersomstandigheden. Dit jaar was er vanaf 12 februari sprake van een plotselinge stratosferische opwarming. Boven het noordpoolgebied steeg de temperatuur op 25 kilometer hoogte binnen enkele dagen met maar liefst 40 ˚C, van een normale wintertemperatuur van -70 ˚C tot ‘slechts’ -30 ˚C (figuur 1). Hoewel deze plotselinge opwarming relatief sterk was, komt dit fenomeen vaker voor, gemiddeld in twee van de drie winters. Dit jaar spleet de poolwervel in twee delen, een deel kwam terecht boven Noord-Amerika, het andere deel ging richting Scandinavië. De veranderingen in de luchtdruk strekten zich vervolgens snel uit van de stratosfeer tot aan de grond (figuur 2).

Meer kans op koud weer

Door een SSW vormt zich eerst een hogedrukgebied in de polaire stratosfeer. Berekeningen met weer- en klimaatmodellen laten zien dat hierdoor in de weken erna koude-uitbraken aan de grond naar gematigde breedten vaker voorkomen, terwijl het noordpoolgebied zelf vaak juist opwarmt. Of een koude-uitbraak leidt tot koud winterweer in Nederland of juist bijvoorbeeld in Rusland of Noord-Amerika, hangt af van de toevallige positie van sturende hoge- en lagedrukgebieden. Nu is toevallig Europa een keer aan de beurt.

Koudste februarimaanden

Andersom is koud winterweer in West-Europa ook niet altijd het gevolg van een SSW. Dat is goed te zien als we kijken naar de vijf koudste februarimaanden in Nederland, op basis van het koudegetal, over de afgelopen 60 jaar. In deze jaren werd alleen de koude februarimaand van 1963 voorafgegaan door een SSW, de andere van 1985, 1986, 1991 en 2012 volgden niet op een SSW. De SSW van 12 februari jl. was de voorbode voor de huidige winterkou in Nederland, die al heel lang van te voren door de weermodellen voorspeld werd.

 

KNMI-klimaatbericht door Michiel van Weele en Lars van Galen


 

 

Figuur 1. De rode lijn laat de plotselinge opwarming op 30 kilometer hoogte in de polaire stratosfeer zien. De temperatuur nam binnen enkele dagen met meer dan 40 ˚C toe, van -70 ˚C naar -30 ˚C. Bron: Climate Prediction Center (CPC).
Figuur 1. De rode lijn laat de plotselinge opwarming op 30 kilometer hoogte in de polaire stratosfeer zien. De temperatuur nam binnen enkele dagen met meer dan 40 ˚C toe, van -70 ˚C naar -30 ˚C. Bron: Climate Prediction Center (CPC).
Figuur 2. Bijgaande tijdsevolutie van de luchtdrukveranderingen over het noordpoolgebied (GPH = geopotentiele hoogte) laat zien dat de veranderingen zich eerst snel uitstrekten over de stratosfeer en na twee weken ook tot aan de grond reikten. Bron: CPC.
Figuur 2. Bijgaande tijdsevolutie van de luchtdrukveranderingen over het noordpoolgebied (GPH = geopotentiele hoogte) laat zien dat de veranderingen zich eerst snel uitstrekten over de stratosfeer en na twee weken ook tot aan de grond reikten. Bron: CPC.

Recente nieuwsberichten

  1. Nieuwe metingen opwarming oceaan bevestigen modelresultaten

    De oceanen warmen snel op. Een zojuist in het tijdschrift Science verschenen artikel concludeert ...

    18 januari 2019 - Nieuwsbericht
  2. Nieuwe windatlas voor offshore windenergiesector

    Het KNMI brengt samen met 'ECN part of TNO' en Whiffle een nieuwe en verbeterde windatlas uit. De...

    17 januari 2019 - Nieuwsbericht
  3. Waar scheen de zon in 2018 het felst?

    2018 was een zeer zonnig jaar, waarin de KNMI-meetstations in Nederland gemiddeld 2090 uur zon re...

    15 januari 2019 - Nieuwsbericht
  4. Sneeuwdump in de Alpen

    In het noordoosten van de Alpen stapelt de sneeuw zich sinds oudjaarsdag op. Voor het vakantierei...

    08 januari 2019 - Nieuwsbericht
Toon alle pers- & nieuwsberichten