Vaker extreem warme dagen in Nederland

Vanaf het begin van de metingen in 1901 tellen we alle extreem warme dagen, dat wil zeggen dagen met een maximumtemperatuur van minstens 35 graden op tenminste één van alle KNMI-meetstations. In totaal tellen we 68 extreem warme dagen (afbeelding 1). Hiervan vielen er 26 in de vorige eeuw, gemiddeld 2,6 per 10 jaar.  Deze eeuw telt al 42 extreem warme dagen, gemiddeld maar liefst 17 per 10 jaar, ruim 6 keer zo veel. 

Deze eeuw al 42 extreem warme dagen, in de hele vorige eeuw 26

Ook worden ze steeds heter (afbeelding 1). Iedere stip geeft de maximumtemperatuur weer van het station met de hoogste waarde op een extreem warme dag. In de vorige eeuw was dat gemiddeld 35,8 graden, in deze eeuw 36,7. De hoogste waarde in de vorige eeuw was 37,3 graden op 27 juni 1947 in Maastricht, de hoogste in deze eeuw 40,7 graden op 25 juli 2019 in Gilze-Rijen.   

Wel komt de toename deels ook doordat het aantal meetstations is toegenomen.  Maar dat effect is beperkt.  In Maastricht, waar sinds 1906 wordt gemeten, waren er de vorige eeuw 17 van dit soort dagen, en deze eeuw al 20, naar verhouding ruim vier keer zo veel. 

Hitte uit het zuiden 

Waarom is het nu zo warm? Dat heeft twee oorzaken. Allereerst de ligging van hoge- en lagedrukgebieden. Ten tweede de opwarming van de wereld met bijna 1,5 graden ten opzichte van begin vorige eeuw en van de zomers in Nederland met bijna 3 graden. Bij dezelfde ligging van hoge- en lagedrukgebieden gaat dat tegenwoordig gepaard met hogere temperaturen (afbeelding 2). 

In de afgelopen dagen ligt er een sterk hogedrukgebied boven centraal Europa dat nauwelijks van zijn plek is gekomen (afbeelding 3). Zo'n aanhoudend hogedrukgebied wordt ook wel een hittekoepel ("heat dome") genoemd, aangezien de warme lucht geen kant op kan en alsmaar warmer wordt, net als bij een deksel op een pan. Het hogedrukgebied gaat namelijk gepaard met dalende luchtbewegingen. Dalende lucht wordt samengedrukt waardoor deze extra opwarmt. Daardoor lossen wolken op en schijnt er volop zon.   

Omdat het hogedrukgebied boven Europa blijft liggen, wordt de warme lucht niet vervangen door verkoelende lucht vanuit het westen. Wel kunnen lagedrukgebieden zich nestelen boven de Noord-Atlantische oceaan, waardoor een krachtige zuidenwind de warme, droge lucht uit Noord-Afrika over West-Europa voert. Die aanvoer houdt het hogedrukgebied boven Europa verder in stand.  

Tenslotte droogt op een gegeven moment ook de grond uit waardoor het koelende effect van verdamping wegvalt. Al die factoren dragen bij aan hoge temperaturen. Net als tijdens de hittegolven van 2018 en 2019 is dat ook nu het geval (afbeelding 3).  

Rond 2050 2 tot 5 keer zoveel extreem warme dagen 

Toekomst? 

De opwarming van de aarde is aan het versnellen. In de nabije toekomst verwachten we daarom ook een verdere toename in de kans op extreem warme dagen in Nederland. Of ze optreden hangt af van de ligging van hoge- en lagedrukgebieden, maar als ze optreden dan is er een grotere kans op extreme hitte en nieuwe temperatuurrecords. Er zijn aanwijzingen dat ook de kans op hogedrukgebieden toeneemt, maar dat is nog niet zeker. De KNMI-klimaatscenario's verwachten voor Maastricht 18 tot 34 extreem warme dagen per 10 jaar rond 2050, een flinke toename in vergelijking met gemiddeld ruim 7 extreem warme dagen per 10 jaar tot nu toe in deze eeuw. Extreem warme dagen worden een normaal onderdeel van de Nederlandse zomers, iets waar we aan zullen moeten wennen.

KNMI-klimaatbericht door Frank Selten, Rikke Stoffels, Peter Siegmund en Hylke de Vries