Oceaan water
foto: apasciuto

Atlantische oceaan een jaar lang recordwarm

07 juni 2024

Sinds maart 2023 is het oppervlak van de Atlantische Oceaan ongekend warm voor de tijd van het jaar. Hoe uitzonderlijk zijn deze temperaturen? En is dit een teken van een versnelde opwarming of zelfs het overschrijden van een kantelpunt?

Wat de metingen zeggen 

Op basis van metingen door schepen en satellieten is een gedetailleerd beeld te maken van de zeewatertemperatuur aan het oppervlak. In afbeelding 1 is dit weergegeven voor het afgelopen jaar (mei 2023 t/m april 2024) als afwijking ten opzichte van het langjarig gemiddelde (1971-2000). Vrijwel overal ter wereld waren de oceanen uitzonderlijk warm. De hoge temperaturen in de tropische Stille Oceaan zijn het gevolg van El Niño, maar dat geldt niet voor de Atlantische Oceaan, waar de temperatuur al in maart 2023 begon te stijgen, ruim voor aanvang van El Niño. Sindsdien is iedere dag een dagrecord gesneuveld, vaak met uitzonderlijke marges voor zeewatertemperaturen over zo’n groot gebied: elke dag was het veel warmer dan eerder gemeten op dezelfde kalenderdag.  

De vraag waar wetenschappers voor staan is nu: kan dit recordjaar verklaard worden op basis van ‘gewone’ klimaatverandering, is hier iets anders aan de hand, of wellicht zelfs een kantelpunt overschreden? 

Een kijkje onder het oppervlak 

De metingen waar we het hier over hebben zijn van het zeewateroppervlak. Maar de oceaan is gemiddeld zo'n 4 kilometer diep. Om de temperatuurrecords aan het oppervlak beter te begrijpen moeten we dieper kijken. Dankzij meetboeien op zee (Argo-floats) kan de temperatuurafwijking op diepte in kaart worden gebracht (afbeelding 2 boven). Hier zien we dat de uitzonderlijk hoge temperaturen eind 2023 en begin 2024 grotendeels beperkt waren tot de bovenste 50 meter van de oceaan. Zoals wij eerder schreven kan zo’n sterke opwarming aan het oppervlak deels verklaard worden door een tijdelijke zwakke wind en een mogelijke toename in inkomende zonnestraling. De zwakke wind zorgt ervoor dat de warme laag water minder mengt met het koudere water eronder, terwijl de zonnewarmte alleen in de dunne laag oppervlaktewater wordt opgenomen.

Wanneer we de temperatuurafwijkingen in de bovenste 700 meter corrigeren voor de meerjarige trend in opwarming, wordt het signaal aanzienlijk kleiner (afbeelding 2 onder). Ruim de helft van het warmterecord kan dus verklaard worden door geleidelijke opwarming, al blijft er nog steeds een onverklaarde afwijking over van zo'n 0,2 graden. In de voorgaande jaren 2011-2023 was de bovenste 100 meter van de Atlantische Oceaan juist iets kouder dan gemiddeld, ten opzichte van de opwarmende trend. 

Een versnelling van de klimaatopwarming 

De uitstoot van broeikasgassen stijgt nog altijd, waardoor de toegevoegde warmte aan het klimaatsysteem versneld toeneemt. Van deze extra warmte wordt ongeveer 90% opgenomen door de oceanen. Recent onderzoek toont aan dat deze warmteopname ook versneld toeneemt. Wanneer we rekening houden met deze versnelling, is het recordjaar 2023-2024 helemaal niet meer zo uitzonderlijk (afbeelding 3). De temperatuur aan het oceaanoppervlak was nog steeds bovengemiddeld, maar ten opzichte een versnelde opwarming, was dit jaar even afwijkend als een veelvoud van eerdere warme en koude jaren. 

De temperatuur in de diepzee wordt slechts beperkt beïnvloed door weerfenomenen en is daarom een betere indicator voor de invloed van klimaatopwarming. Wanneer we kijken naar de gemiddelde temperatuur in de bovenste 700 meter, volgt deze zeer nauwkeurig de versnelde trendlijn. Er is afgelopen jaar in de Atlantische Oceaan dus niet veel meer warmte toegevoegd dan mag worden verwacht op basis van de toenemende concentratie aan broeikasgassen en de daardoor veroorzaakte versnelde opwarming.

Afbeelding 1, boven: temperatuurafwijking van het oceaanoppervlak in de periode mei 2023-april 2024 ten opzichte van het langjarig gemiddelde (1971-2000). Onder: Seizoenscyclus (mei-april) in Atlantische oppervlaktetemperatuur (in het gebied omgeven door de zwarte box). In rood het afgelopen recordjaar. Bron: OISST.
Afbeelding 2: Temperatuurafwijking in de Atlantische Oceaan tot 700 meter diepte sinds 2008. Boven: temperatuurafwijking ten opzichte van het gemiddelde (2004-2018). Onder: temperatuurafwijking ten opzichte van de opwarmende trend. Bron: Argo
Afbeelding 3: Langjarige trend in Atlantische temperatuurafwijking op verschillende diepten. Dunne rode lijn: maandelijkse waarden. Dikke rode lijn: kwadratische trend. Stippellijnen: 5-95% maandelijkse waarden (2 sigma). Bron: IERSSTv5 en NODC.

Is dit het nieuwe normaal? 

Zolang de uitstoot van broeikasgassen niet drastisch wordt teruggebracht zal de opwarming doorzetten en is het moeilijk te spreken van een normaal. Ieder jaar wordt meer warmte toegevoegd aan de oceaan en bestaat er een kans op nieuwe records. Mede vanwege de abnormale weerpatronen was het zeeoppervlak gedurende 2023-2024 echter wel bovengemiddeld warm. Mogelijk hangt dit samen met een langjarige klimaatschommeling en bevinden we ons de komende jaren in een warme fase die op termijn weer omslaat naar een relatief koude. Het is echter ook mogelijk dat de veranderde weerpatronen, waaronder de afgezwakte wind, het gevolg zijn van klimaatopwarming. Momenteel zijn er te veel open vragen om hier een sluitend antwoord op te geven. 

KNMI-klimaatbericht ter ere van Wereld Oceanen Dag door Erwin Lambert en Dewi Le Bars 

Recente nieuws- en klimaatberichten

  1. Raken we gewend aan temperatuurrecords?

    Een hittegolf is een van de meest dodelijke natuurrampen: elk jaar sterven er wereldwijd duizende...

    20 juni 2024 - Klimaatbericht
  2. Scholieren helpen KNMI om luchtvervuiling in kaart te brengen

    Leerlingen van twintig scholen in Nederland hebben dit voorjaar meetbuisjes opgehangen in hun omg...

    17 juni 2024 - Nieuwsbericht
  3. Wie stoot waar hoeveel CO2 uit?

    De aarde warmt op door de toename van CO2 en andere broeikasgassen in de atmosfeer. Er wordt hard...

    14 juni 2024 - Klimaatbericht
  4. Alweer regen, blijft dat zo?

    Na een recordnatte april en mei leek juni even wat droger te beginnen. Maar ook vandaag regent he...

    10 juni 2024 - Nieuwsbericht
Toon alle nieuws- en klimaatberichten