Extra zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust als de AMOC stilvalt

Uit het onderzoek blijkt dat de zeespiegel in de Noordzee tijdens het stilvallen van de AMOC extra stijgt gedurende een periode van zo'n honderd jaar met een piekwaarde van zo'n 4 millimeter per jaar (afbeelding 1). Ter vergelijking: de zeespiegel langs de Nederlandse kust stijgt nu met ongeveer 3 millimeter per jaar door klimaatverandering als gevolg van het opwarmen van het oceaanwater, smelten van ijskappen en gletsjers en veranderingen in oceaanstromingen. De extra bijdrage van een stilvallende AMOC is dus vergelijkbaar in grootte met de totale huidige stijging. Het effect op de zeespiegel in Caribisch Nederland is veel kleiner. 

De extra zeespiegelstijging is een gevolg van veranderingen in de dynamische zeehoogte. Dit zijn variaties in zeehoogte die samenhangen met oceaanstromingen. De onderliggende natuurkunde is precies hetzelfde als het bekende verband tussen drukverschillen en windrichting en -sterkte in de atmosfeer: vanwege de invloed van de draaiing van de aarde (Corioliskracht) waait de wind niet van hoge naar lage druk maar langs lijnen van gelijke druk (isobaren). 

Ditzelfde fenomeen speelt ook in de oceaan een rol: oceaanstromingen bewegen langs lijnen van gelijke zeehoogte, en hoe groter de helling hoe sterker de stroming (afbeelding 2).  

Wanneer een oceaanstroming verandert, heeft dat automatisch een lokaal effect: het zeeniveau gaat kantelen. Afbeelding 2 laat zien dat er een verschil in zeeniveau bestaat tussen de Noord-Atlantische Oceaan (laag) en de Zuid-Atlantische Oceaan (hoog). Dit verschil van ongeveer 1 meter hangt samen met de aanwezigheid van de AMOC. Als de AMOC verzwakt kantelt het zeeniveau in het Noord-Atlantische gebied omhoog en draagt daarmee bij aan zeespiegelstijging in onze regio. Afbeelding 3 laat het ruimtelijke patroon zien van zeespiegelverandering tijdens het stilvallen van de AMOC. De totale bijdrage van een stilgevallen AMOC op de zeespiegel in onze regio is ongeveer een halve meter.

Een stilvallende AMOC heeft niet alleen gevolgen voor de zeespiegel. De opwarming die we nu waarnemen kan in onze winter omslaan in een afkoeling, met mogelijk veel koudere winters en veel drogere zomers. Hoe groot deze effecten zijn hangt sterk af van hoeveel het klimaat al is opgewarmd op het moment dat de AMOC het kantelpunt passeert en het tempo van stilvallen. Bij een gematigde opwarming van +2 °C en een stilvallende AMOC breidt het zee-ijs zich in de simulaties uit tot aan de Noordzee, wat leidt tot een sterke afkoeling in de winter met veel intensere koude extremen: eens-per-10-jaar koude extremen voor De Bilt zouden in dat geval kunnen zakken tot rond de −20°C.   

Zeespiegelhoogte nauwkeurig blijven monitoren 

Dat een verzwakkende of stilvallende AMOC leidt tot extra zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust was al langer bekend. De door klimaatmodellen voorspelde afzwakking wordt al sinds 2006 meegenomen in de KNMI zeespiegelscenario’s, en het hooste scenario dat is ontwikkeld voor de Deltacommissie (2008) bevat een schatting van de zeespiegelstijging bij stilvallen. Wat dit onderzoek daaraan toevoegt is een goede inschatting van het tijdsverloop van de zeespiegelstijging in de Noordzee als gevolg daarvan.  

Het stilvallen van de AMOC laat de zeespiegel substantieel sneller stijgen. Daarom is het van belang om de zeespiegel en de sterkte van de AMOC nauwkeurig in de gaten te blijven houden met satellieten, getijdenmeters, boeien, op de bodem verankerde meetinstrumenten voor stroming, zout en temperatuur. Metingen van temperatuur en zoutgehalte in de oceaan zijn van belang omdat die mede de zeehoogte bepalen.  

Het internationale netwerk van metingen wordt uitgevoerd en bekostigd door verschillende landen en instituten. In dit verband is het zorgelijk dat bezuinigingen in de Verenigde Staten een einde maken aan een cruciaal deel van het meetnetwerk in Noord-Atlantische Oceaan. Alleen continue, lange meetreeksen op cruciale locaties maken het mogelijk om vroegtijdig een versnelling in de stijging vast te stellen, zodat daar tijdig rekening mee gehouden kan worden in het Nederlandse kustbeleid. 

KNMI-klimaatbericht door René van Westen, Caroline Katsman en Dewi Le Bars