Komt er deze eeuw nog een Elfstedentocht?

Voor drie uitstootscenario's die verschillen in de mate van effectief klimaatbeleid rekenen we uit hoe het weer in Nederland zich ontwikkelt tot 2100

Met klimaatmodellen is het mogelijk om uit te rekenen hoe het klimaat reageert op een verdere toename van broeikasgassen in de atmosfeer. Die toename is sterk afhankelijk van klimaatbeleid; stapt de wereld snel af van fossiele brandstoffen, dan blijft de stijging in broeikasgassen beperkt en daarmee ook de verdere opwarming. Voor drie uitstootscenario's die verschillen in de mate van effectief klimaatbeleid rekenen we uit hoe het weer in Nederland zich ontwikkelt tot 2100. Dat herhalen we zestien keer voor iets andere uitgangssituaties. Zo verkrijgen we onder ieder uitstootscenario zestien mogelijke ontwikkelingen van het weer tot 2100. In het laagste scenario warmt Nederland gemiddeld nog 0,8 graden op, in het hoogste 3 graden (afbeelding 1). De spreiding tussen de zestien uitkomsten geeft een indruk van de grootte van de natuurlijke schommelingen in het klimaat.

Op basis van wind, temperatuur en straling rekenen we vervolgens met een ijsgroeimodel de dikte uit van het ijs op zes plekken langs de route (rode stippen in afbeelding 2). Een tocht kan verreden worden als het ijs langs de hele route voldoende dik is. Onze berekeningen geven het juiste aantal historische tochten als de berekende dikte overal boven de 20 centimeter uitkomt. Deze dikte nemen we daarom als criterium voor mogelijke Elfstedentochten in de toekomst. 

De kans in de komende vier jaar ligt rond de 8 procent, oftewel rond de eens in de twaalf jaar

Per uitstootscenario tellen we het berekende aantal Elfstedentochten per decennium en delen dit aantal door de 160 beschikbare jaren om de kans per jaar uit te rekenen in dat decennium. We zien dat de kans op een tocht vrijwel nul wordt tegen het einde van de eeuw voor de scenario's met matige en hoge uitstoot, maar relatief stabiel blijft rond 2,5 procent voor het scenario met lage uitstoot (afbeelding 3). De kans in de komende vier jaar (2026-2029) ligt rond de 8 procent, oftewel rond de eens in de twaalf jaar. Dit komt overeen met eerdere schattingen op basis van de waarnemingen (eens in de 12 jaar)

Zelfs onder het scenario met lage uitstoot bedraagt het gemiddelde aantal Elfstedentochten slechts iets meer dan 1,6 over de periode 2026-2100. Voor het scenario met matige uitstoot is het gemiddelde aantal tochten iets minder dan 1,6 over dezelfde periode, en voor het scenario met hoge uitstoot verwachten de modellen gemiddeld nog slechts 1 tocht.

In ons klimaatmodel treedt er geen sterke verzwakking van de Golfstroom op. Er zijn aanwijzingen dat iets dergelijks mogelijk al voor het einde van de eeuw zou kunnen gebeuren. In dat geval verwachten we aan het eind van de eeuw weer koudere winters met toenemende kansen op een Elfstedentocht.

Of er wel of niet een strenge vorstperiode optreedt in een winter is van een aantal dingen afhankelijk die niet vaak optreden

Of er wel of niet een strenge vorstperiode optreedt in een winter is van een aantal dingen afhankelijk die niet vaak optreden. Eerst moet zich voldoende kou opbouwen in gebieden ten noordoosten van Nederland en vervolgens moet zich op de juiste plek voldoende lang een hogedrukgebied nestelen dat de koude lucht richting Nederland transporteert en voor droog weer en een wolkeloze nachtelijke hemel zorgt waarin het sterk kan afkoelen. Zo'n situatie kan toevallig jarenlang uitblijven of plotseling zich een paar winters op rij voordoen. Vandaar dat in afbeelding 3 de geschatte kans zo fluctueert van decennium op decennium en ook in de waarnemingen de periode tussen de tochten zo sterk varieert.

Een Elfstedentocht gaat naar verwachting nog één keer gereden worden, en de kans daarop is het grootst in het komende decennium

De resultaten benadrukken de kwetsbaarheid van culturele evenementen zoals de Elfstedentocht in een veranderend klimaat. Na 20 jaar voorzitterschap zonder Elfstedentocht gaf Wiebe Wieling van Koninklijke Vereniging De Friesche Elf Steden onlangs het stokje over aan Jan Bakker. Er is nog hoop. Een Elfstedentocht gaat naar verwachting nog één keer gereden worden, en de kans daarop is het grootst in het komende decennium. En om de kans op een Elfstedentocht te vergroten is wellicht menselijk handelen een optie zoals bijvoorbeeld het uitvoeren van ijstransplantaties (met ijsschotsen van elders zwakke plekken versterken) en het sneeuwruimen van de route met behulp van drones (afbeelding 4 en 5).

KNMI-klimaatbericht door David Verbruggen, Richard Bintanja, Cisco de Bruijn en Frank Selten