Blauwe lucht met witte wolken boven groen gras met groene blaadjes in de lucht
Foto: shutterstock

Schonere lucht, hogere temperaturen

31 augustus 2022

De lucht is in Europa sinds de jaren 80 veel schoner geworden, doordat sindsdien zwavel verplicht uit rookgassen moet worden verwijderd. Dat is goed voor de natuur en de volksgezondheid, maar heeft als ongewenst bijeffect dat de opwarming door broeikasgassen is versterkt. Schonere lucht bevat namelijk minder zwevende deeltjes (aerosolen) die zonlicht reflecteren en wolken witter maken en langer laten leven. Ook stikstofoxides vormen aerosolen die koelen. Als de stikstofuitstoot wordt verminderd, heeft dat een klein opwarmend effect, al weten we niet precies hoe groot.

De lucht in Nederland is schoner geworden  

Zwavel en reactief stikstof (in de vorm van ammoniak NH3 en stikstofoxides NO2 en NO) zijn door toegenomen industrialisering en landbouw steeds belangrijkere bronnen van luchtverontreiniging geworden. Vanaf de jaren 80 is de lucht in Nederland (en de rest van Europa) aanzienlijk schoner geworden (figuur 1). De belangrijkste oorzaak is het verplicht filteren van zwavel uit rookgassen. Het heeft het probleem van zure regen grotendeels opgelost en smog en dichte mist zijn sterk afgenomen

Ook is de hoeveelheid reactief stikstof in Nederland afgenomen sinds de jaren 80. De afname is minder dan de afname van zwavel en verloopt de laatste jaren ook minder snel. Ammoniak komt vooral uit de landbouw, stikstofoxides komen vrij bij hoge-temperatuur verbranding, zoals bij auto’s, energiecentrales en de CV-ketel (figuur 1). 

Schonere lucht versterkt de opwarming 

Zwavel beïnvloedt het klimaat op twee manieren. De zwaveldeeltjes reflecteren zonlicht en hebben daardoor een direct koelend effect. Er is ook een indirect effect via bewolking: wolken worden witter en leven langer. Door de schonere lucht is door beide effecten de hoeveelheid zonnestraling die de grond bereikt toegenomen. Het wolkeneffect is niet groot, maar de bewolking is meetbaar afgenomen en reflecteert minder zonlicht.  

Twee grafieken in de vorm van een gekleurde ring met kleuren die de relatieve bijdrage aangeven van bronnen in de uitstoot van amoniak en stikstofoxides
Figuur 1. Relatieve bijdrage van bronnen van uitstoot van amoniak en stikstofoxides in 2020. Bron: cbs.
Drie kaartjes van Europa voor 1975, 1990 en 2005 met in kleur de hoeveelheid zwaveldioxide volgens modelberekeningen.
Figuur 2. Modelberekeningen van de hoeveelheid zwaveldioxide in Europa in 1975, 1990, en 2005. De zwaveluitstoot van de Etna in Italiƫ is constant is verondersteld. Bron: ACCMIP.
Staafdiagram met de bijdrages van verschillende processen aan de opwarming van de aarde sinds 1850.
Figuur 3. Oorzaken van de opwarming van de aarde sinds 1850. Bron: IPCC.

De effecten van reactief stikstof op het klimaat zijn ingewikkelder en het netto effect is onzeker. De ammoniak-nitraat aerosolen hebben een soortgelijk koelend effect als zwavel-aerosolen, maar de vorming van de broeikasgassen ozon en lachgas leidt tot opwarming. Ook beïnvloedt reactief stikstof de levensduur van het broeikasgas methaan en is stikstof van invloed op vegetatie en daarmee op de opname van het broeikasgas koolstofdioxide door planten. Het netto effect van de reductie in reactief stikstof zal opwarmend zijn, maar hoeveel is niet precies bekend. Wereldgemiddeld in elk geval kleiner dan het opwarmende effect door de afname van de zwaveluitstoot (figuur 3). 

KNMI-klimaatbericht Jos de Laat en Michiel van Weele 

Recente nieuws- en klimaatberichten

  1. Kopzorgen van het weer

    Een nat pak of tegen de wind in trappen. Het zijn fysieke ongemakken waar we na een lange, droge ...

    20 september 2022 - Klimaatbericht
  2. Montreal Protocol: 35 jaar internationale samenwerking om het leven op aarde te beschermen

    Om te voorkomen dat de ozonlaag steeds dunner wordt, zijn in 1987 internationale afspraken gemaak...

    16 september 2022 - Klimaatbericht
  3. Pakistan kan vaker extreme regen verwachten door klimaatverandering

    Grote delen van Pakistan in Zuid-Aziƫ hadden deze zomer te maken met extreem veel regen tijdens d...

    15 september 2022 - Klimaatbericht
  4. Plaquette op het geboortehuis van de Wereld Meteorologische Organisatie onthuld

    In De Bilt is belangrijke meteorologische geschiedenis geschreven. Hier was het eerste secretaria...

    14 september 2022 - Klimaatbericht
Toon alle nieuws- en klimaatberichten