Wielerweer

Eerder verscheen een klimaatbericht over marathonweer, en de rol van de WBGT (wet-bulb globe temperature) als maat voor hittestress bij duursporters. De hittekracht die sinds kort zichtbaar is in de KNMI app is hierop gebaseerd. Voor wielrenners geldt een fundamenteel ander verhaal. Een hardloper staat bij 30 graden stil in zijn eigen warmte; een wielrenner rijdt er met 25 km/u doorheen. Die rijwind koelt de huid af en maakt zweten een stuk effectiever. Warme lucht is ook minder dicht dan koude lucht, wat de luchtweerstand verlaagt. Dit is voor een wielrenner een merkbaar voordeel. In extreme gevallen, zoals bij een werelduurrecord op de baan, wordt de temperatuur in de velodroom zelfs bewust opgevoerd om hiervan te profiteren. 

Dat neemt niet weg dat ook wielrenners bij hitte in de problemen kunnen komen, zeker op langere tochten. Bij intensieve inspanning kan het lichaam tot twee liter vocht per uur verliezen. Verlies je twee procent van je lichaamsgewicht aan vocht, dan daalt de prestatie merkbaar; bij vijf procent kan die met wel dertig procent verslechteren. Fietsen bij hitte vereist dus een doordacht drinkplan, juist op een tocht als de Climate Classic, waarbij deelnemers tot 375 kilometer afleggen (afbeelding 1). 

Als er één weersvariabele is die wielrennen onderscheidt van andere buitensporten, dan is het wind. Niet alleen als tegenwind die je energie kost, maar als tactisch element. Middenin een compact peloton daalt de luchtweerstand voor een renner tot slechts vijf procent van wat een solorijder ervaart, een wereld van verschil. Zijwind breekt pelotons uiteen in waaiers; een rugwind maakt tijdritten razendsnel; kopwind maakt de kopman tot offer voor zijn ploeggenoten. 

Voor toerrijders op de Climate Classic telt wind misschien minder tactisch, maar des te meer fysiek. Een stevige tegenwind van windkracht 4 à 5 kan de benodigde inspanning verdubbelen ten opzichte van windstil weer. Op een tocht van ruim 375 kilometer met 14 uur in het zadel is dat een serieuze factor. 

De klimatologie van half juni in Nederland laat zien dat de wind overwegend uit zuidwest tot west waait, maar de variabiliteit is groot (afbeelding 2). De route van de Climate Classic loopt van zuidwest naar noordoost, wat betekent dat deelnemers bij de meest voorkomende windrichting een gunstige rugwindcomponent kunnen verwachten, maar dat kan per dag sterk verschillen. Op ongeveer 30 procent van de junidagen hebben de wielrenners wind in de rug, op 15 procent wind op kop. 

Wat is ideaal fietsweer? 

Voor wielrenners ligt de optimale temperatuur grofweg tussen de 15 en 22 graden. Daarboven neemt de hittestress toe; fietsen blijft langer mogelijk dan bij hardlopen dankzij de rijwind, maar bij langdurige inspanning en hoge luchtvochtigheid stapelt de warmte in het lichaam zich toch op. Een zwakke wind (windkracht 1–2) is ideaal: genoeg om te koelen, niet genoeg om te hinderen. En droog weer spreekt voor zichzelf: natte wegen en wielrenners zijn geen gelukkig stel. 

Al twee keer zoveel zomerse dagen in juni sinds 1980

Half juni is in Nederland statistisch een gunstige periode voor fietsweer. De maximumtemperatuur ligt in De Bilt gemiddeld rond de 22 graden (afbeelding 3) met zomerse uitschieters boven de 25 graden die de afgelopen decennia frequenter zijn geworden met 4 zomerse dagen rond 1980 tot rond de 8 nu (afbeelding 4). De hoogste maximumtemperatuur is gestegen van rond 28 graden in 1980 tot ruim 30 graden nu (afbeelding 5). Regen kan altijd, maar de kans op een droge dag is in juni net iets groter dan in de nattere herfst. 

Hoe staat het er 19 juni voor? 

Het wordt zeer warm en benauwd morgen met een verwachte maximumtemperatuur tussen 30 en 35 graden. Vandaar dat het nationale hitteplan van kracht is. De verwachte hittekracht komt uit op 8 tot 9. 

De Climate Classic is vanwege de verwachte hitte aangepast, routes zijn verkort en de startdatum is vervroegd. 

Een specifiek aandachtspunt voor lange fietstochten is onweer in de namiddag in de zomerperiode. Wanneer de grond 's ochtends snel opwarmt en de lucht vochtig is, kunnen in de loop van de middag buien met onweer ontstaan. Op een tocht van 375 kilometer kan dat zomaar in de ochtend droog zijn en 's middags nat, pas je vochtbalans en je kleding daarop aan. 

En in de toekomst? 

Klimaatverandering maakt dat zomerse en tropische dagen in Nederland vaker voorkomen. De temperatuur blijft de komende jaren doorstijgen met toenemende kans op hittestress tijdens lange fietstochten. Daarmee verschuift ook de kans op 'ideaal fietsweer' richting vroeger in het voorjaar of later in het najaar, hetzelfde patroon dat we voor marathons zagen. 

Ideaal fietsweer verschuift naar vroeger in het voorjaar, of later in het najaar

Een tweede trend is die van de windsnelheid. In de afgelopen dertig jaar is de gemiddelde windsterkte in Nederland afgenomen, waarschijnlijk grotendeels door de toenemende bebouwing die de wind remt. Voor wielrenners is dat tweesnijdend: minder tegenwind is fijn, maar ook minder rijwind als koeling op hete dagen. In een klimaat met meer hittegolven kan dat de weegschaal doen doorslaan richting risicovollere omstandigheden, zelfs als het 'minder hard waait' dan vroeger. 

Dus: deelnemers, vul je bidons, en zoek vrijdag de grens niet op. 

KNMI-klimaatbericht door Frank Selten en Hylke de Vries