Zonder klimaatverandering was het nu niet zo droog geweest

De Europese zomer van 2026 wordt tot nu toe gekenmerkt door uitzonderlijke hitte en wijdverspreide droogte. Tussen april en juni viel er in grote delen van het continent, van Portugal in het zuidwesten tot Zuid-Finland in het noordoosten, minder regen dan gemiddeld. In combinatie met opeenvolgende hittegolven hebben deze omstandigheden de droogte in Europa verergerd, met wijdverspreide gevolgen voor de landbouw en de waterhuishouding, ongewoon lage waterstanden in rivieren en hevige bosbranden, met name in Spanje en Frankrijk. 

Verschillende soorten droogte

Er zijn verschillende soorten droogte. Als het weinig regent noemen we dat meteorologische droogte. Van agrarische droogte is sprake als bij weinig neerslag of een droge bodem landbouwgewassen slecht groeien door een gebrek aan water. De mate van agrarische droogte meet je aan de hand van hoeveel het regent en hoeveel er verdampt over een bepaalde periode of hoeveel water er nog in de toplaag van de grond zit. Ten slotte is er hydrologische droogte, wanneer rivierafvoeren en grondwaterstanden laag zijn. Deze zomer zien we alledrie optreden.

De huidige droogte in Europa

Omdat de duur van de droogte in het westen van Europa verschilt van die in het oosten, is in de WWA studie naar twee verschillende regio’s gekeken: de droogte van 3 maanden in het westen en de droogte van 6-12 maanden in het oosten (afbeelding 1). Hoe roder de kleuren, hoe droger het is ten opzichte van normaal. De droogte is het ergst in Frankrijk, de Benelux, het zuidoosten van Engeland en het zuidwesten van Duitsland, gebieden die lange tijd onder invloed zijn geweest van een hogedrukgebied met veel zon, nauwelijks regen en hoge temperaturen.

De Europese droogte is veroorzaakt door langdurige neerslagtekorten en extreme hitte. De droogte legt een zware druk op de landbouw: historische oogstverliezen, waaronder de laagste maïsoogst in Frankrijk in 50 jaar en het verlies van meer dan een miljoen hectare maïs in Roemenië. Lage oogstopbrengsten kunnen resulteren in hogere voedselprijzen. Tegelijkertijd verstoren lage waterstanden in rivieren het goederenvervoer, terwijl waterschaarste de energieproductie in regio's die afhankelijk zijn van waterkracht bedreigt. 

Laagste maïsoogst in Frankrijk in 50 jaar

Bij weinig regen en veel verdamping droogt de bodem uit. In de westelijke regio wordt geschat dat de bodemvochttekorten van april tot en met juni in het huidige klimaat ongeveer eens in de 5 jaar voorkomen. Een analyse van waarnemingen en klimaatmodellen laat zien dat een dergelijke bodemdroogte ongeveer 5 keer waarschijnlijker is geworden door de opwarming van de aarde met 1,4 graden sinds het begin van de vorige eeuw. 

De tekorten aan bodemvocht in de periode januari-juni in de oostelijke regio worden momenteel ongeveer eens in de 15 jaar verwacht en zijn nu ongeveer 11 keer zo waarschijnlijk geworden door de opwarming veroorzaakt door de mens. Deze resultaten gelden gemiddeld voor de hele regio, plaatselijk kunnen omstandigheden net anders zijn. De gemiddelde hoeveelheid neerslag in het groeiseizoen is tot nu toe weinig veranderd door klimaatverandering, droogte is vooral waarschijnlijker geworden door de steeds hogere temperaturen die samengaan met meer verdamping. Gemiddeld over beide regio's is het bodemvocht in de bovenste laag van 1 meter nu uitzonderlijk laag in vergelijking met alle jaren sinds 1950 (afbeelding 2).

De waterafvoer in de Rijn bij Lobith in Nederland is zeer laag, met waarden rond de 750 kubieke meter per seconde(op 16 juli 2026). Begin juli bedroeg de afvoer nog ongeveer 1000 kubieke meter per seconde wat een snelle daling in slechts twee weken tijd laat zien. Deze waarde is zelfs lager dan de minimumafvoer tijdens de droge zomer van 1976, namelijk ongeveer 780 kubieke meter per seconde. De situatie bij Lobith illustreert de ernst van de droogte in het Rijnstroomgebied, inclusief stroomopwaartse regio's in de Alpen, Duitsland, Frankrijk en de Benelux. 

De aanhoudende droogte heeft geleid tot historisch lage waterafvoeren en een toenemende druk op de beschikbare zoetwatervoorraden. Op 16 juli schaalde Nederland de waarschuwing op naar droogteniveau 2, 'werkelijk watertekort', wat aangeeft dat aanvullende maatregelen nodig zijn om de beperkte beschikbaarheid van zoet water te beheren. 

Naarmate de aarde verder opwarmt, neemt de kans op zomerdroogte toe. Het maakt veel uit hoeveel broeikasgassen de wereld nog uit gaat stoten (afbeelding 3). Bij hoge uitstoot is wat we nu een hele droge zomer noemen, rond 2100 normaal geworden. Wordt de opwarming beperkt door snelle reductie van uitstoot en het op grote schaal uit de lucht halen van CO2, dan blijft ook de verdere uitdroging in de zomer beperkt. We kunnen dus nog veel klimaatverandering voorkomen. 

Hoe dan ook zullen we ons moeten aanpassen aan de veranderingen die nu al gaande zijn. Grotere kans op droogte in de zomer, maar ook grotere kans op hevige neerslag. Dus aan de ene kant zoetwatervoorraden aanleggen, aan de andere kant ook zorgen dat bij overvloedige neerslag als in juli 2021 het overtollige water niet voor overstromingen zorgt.

KNMI-klimaatbericht door Sjoukje Philip en Sarah Kew