foto waarop barsten zichtbaar zijn in het oppervlak van de Thwaites gletsjer
Bron: Ted Scambos

’s Werelds breedste gletsjer vertoont barstjes

16 augustus 2022

De breedste gletsjer ter wereld is de Thwaites gletsjer, gelegen in West-Antarctica. Deze gletsjer voert in rap tempo ijs af naar zee, als een bevroren rivier met een doorsnede van 120 kilometer. Doordat deze afvoer sneller is dan de gletsjer kan aangroeien, draagt de gletsjer bij aan de zeespiegelstijging aan de Nederlandse kust. Of en wanneer we te maken krijgen met een zeespiegelstijging van 2 meter hangt sterk af van hoe deze gletsjer de komende decennia gaat veranderen.

Thwaites gletsjer ligt in een onherbergzaam gebied

De Thwaites gletsjer in het zuidpoolgebied is zeer moeilijk te bereiken. Drijvende ijsbergen en een dik pak zee-ijs belemmerden nog dit jaar de toegang van een onderzoeksschip naar de gletsjer. Ook is het onverantwoord om met een helikopter in de buurt van de gletsjer te landen door de snelle ijsstroom, het voortdurend ontstaan van scheuren (figuur 1) en het afbrokkelen van ijsbergen. Al met al zijn er maar een handvol directe metingen van dit gebied. Gelukkig zijn er ook satellietbeelden en deze geven de laatste jaren een zorgwekkend signaal. De ijsplaat – het drijvende uitsteeksel van de gletsjer – vertoont sinds 2014 steeds meer en steeds groter wordende barsten (figuur 2).

IJsplaten remmen stroming van gletsjers in zee

Gletsjers zijn de afvoerputjes van de ijskappen. Sneeuw valt in het binnenland, wat laagje na laagje wordt samengeperst tot ijs. Dit ijs wordt door gletsjers afgevoerd naar zee. Zolang er evenveel sneeuw valt als er ijs wordt afgevoerd, is de ijskap in balans en zorgt deze niet voor zeespiegelstijging. Of de ijskap in balans blijft wordt sterk bepaald door de drijvende ijsplaten, die als een verstopping in het afvoerputje de gletsjers afremmen en de afvoer van ijs beperken. Zolang die ijsplaten intact blijven is er dus weinig reden tot zorg.

De ijsplaat van Thwaites vertoont scheuren

De ijsplaat van Thwaites is in hoog tempo aan het verzwakken. Warm oceaanwater smelt de ijsplaat aan de onderkant af, waardoor die in de afgelopen decennia dun en zwak is geworden. Warme oceaanstromen zorgen op sommige plekken zelfs voor een wel tien keer sterkere smelt van de ijsplaat dan op andere plaatsen, waardoor van onderaf kloven in het ijs kunnen ontstaan. De westelijke helft van de ijsplaat is al volledig versplinterd en is inmiddels veranderd in een losse verzameling ijsbergen (te zien in deze video). Hierdoor is de afremmende werking op de gletsjer grotendeels verdwenen, wat heeft geleid tot een versnelling van de ijsstroom en een versnelling van de wereldgemiddelde zeespiegelstijging.

Recente satellietbeelden (figuur 2) laten zien dat nu ook de oostelijke helft van de ijsplaat begint te barsten. In deze NOS-video is te zien hoe de Thwaites-gletsjer sinds oktober 2014 veranderde. Deze barsten kun je vergelijken met een sterretje in de voorruit van een auto, wat een voorteken kan zijn van verdere versplintering. Als deze verzwakking van de oostelijke ijsplaat verder doorzet, zal de ijsstroom van Thwaites gletsjer nog verder versnellen.

Gletsjers onder zeeniveau zijn extra kwetsbaar

Een versnelling van deze gletsjer kan grote gevolgen hebben. Dit kan namelijk een reeks van zelfversterkende processen in gang zetten. De Thwaites gletsjer ligt in een diepe put onder zeeniveau, wat hem extra kwetsbaar maakt (figuur 3). Als de ijsstroom versnelt zal de gletsjer, als een uitgerekt elastiek, dunner worden. Hierdoor kan oceaanwater onder de gletsjer sijpelen en deze een beetje optillen. Omdat het ijs losraakt van de bodem verkleint dit de wrijving die de ijsstroom afremt. Dit uitrekken, dunner worden, en optillen van de gletsjer leidt dus tot een nog snellere ijsstroom, een nog dunnere gletsjer, meer sijpelend oceaanwater, enzovoorts.

Deze gevolgen blijven niet beperkt tot Thwaites alleen, aangezien al het ijs in West-Antarctica met elkaar verbonden is en grotendeels in een diepe put onder zeeniveau ligt. Een versnelling van de Thwaites gletsjer zal dus ook leiden tot een versnelling van omliggende gletsjers en zal daarmee heel West-Antarctica minder stabiel maken. 

foto waarop barsten zichtbaar zijn in het oppervlak van de Thwaites gletsjer
Figuur 1: Barsten zichtbaar in het oppervlak van de Thwaites gletsjer. (Bron: Ted Scambos)
Satellietbeelden in 4 verschillende jaren waarop barsten in de ijsplaat van de Thwaites gletsjer zichtbaar zijn
Figuur 2: Barsten in de ijsplaat. Satellietbeelden in 4 verschillende jaren. Het grotendeels egale gebied boven de gele rechthoek is de oostelijke ijsplaat. Barsten worden aangeduid met een T. (Bron: Benn et al., 2022)
kaart van West-Antarctica met bodemhoogte onder het ijs
Figuur 3: Bodemhoogte onder het ijs in West-Antarctica. De put onder het ijs van West-Antarctica is tot 3000 meter onder zeeniveau. (Bron: Morlighem et al., 2020)

Mogelijk grote gevolgen voor Nederland

De veranderingen van de Thwaites gletsjer gaan ongekend snel vergeleken met veranderingen in het verleden of actuele veranderingen op andere plaatsen op Antarctica. Tegelijkertijd zijn die veranderingen langzaam vergeleken met andere effecten van klimaatverandering. Het versnellen van een ijsstroom als Thwaites is een proces van vele tientallen tot honderden jaren. Samen met de omliggende gletsjers is Thwaites op dit moment al goed voor 10 procent van de totale zeespiegelstijging. Deze bijdrage neemt nog altijd toe en is de belangrijkste oorzaak van de gemeten versnelling van de wereldwijde zeespiegelstijging. Een versnelling die inmiddels ook aan de Nederlandse kust zichtbaar is geworden.

Of en wanneer we de komende eeuwen met een zeespiegelstijging van 2 meter te maken krijgen hangt sterk af van de Thwaites gletsjer. Zolang de opwarming binnen 1,5 graden blijft en de huidige versnelling van Thwaites niet doorzet, blijft de 2 meter de komende eeuwen uit zicht. Als echter de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen blijft groeien en Thwaites blijft versnellen, is een zeespiegelstijging van 2 meter nog deze eeuw mogelijk. Daarom kijken de zeespiegel-wetenschappers van het KNMI continu met een schuin oog naar deze ene gletsjer aan de andere kant van de aardbol.

KNMI-klimaatbericht door Erwin Lambert en Eveline van der Linden

Recente nieuws- en klimaatberichten

  1. Kopzorgen van het weer

    Een nat pak of tegen de wind in trappen. Het zijn fysieke ongemakken waar we na een lange, droge ...

    20 september 2022 - Klimaatbericht
  2. Montreal Protocol: 35 jaar internationale samenwerking om het leven op aarde te beschermen

    Om te voorkomen dat de ozonlaag steeds dunner wordt, zijn in 1987 internationale afspraken gemaak...

    16 september 2022 - Klimaatbericht
  3. Pakistan kan vaker extreme regen verwachten door klimaatverandering

    Grote delen van Pakistan in Zuid-Azië hadden deze zomer te maken met extreem veel regen tijdens d...

    15 september 2022 - Klimaatbericht
  4. Plaquette op het geboortehuis van de Wereld Meteorologische Organisatie onthuld

    In De Bilt is belangrijke meteorologische geschiedenis geschreven. Hier was het eerste secretaria...

    14 september 2022 - Klimaatbericht
Toon alle nieuws- en klimaatberichten