Hitte van vorige week was zonder klimaatverandering vrijwel onmogelijk geweest

De kern van het hogedrukgebied, met de warmste lucht, lag aanvankelijk boven Spanje en Frankrijk, maar trok geleidelijk naar Nederland. In Nederland werden de hoogste temperaturen op 26 juni bereikt. In Ell in Limburg werd het 39,4ºC. Ook de nachten brachten weinig verkoeling. Meerdere dagen bleef de minimumtemperatuur in een groot deel van het land boven de 20ºC, zo ook in De Bilt (afbeelding 1). 

De impact van de hitte was groot.  Vanaf 24 juni gold in een deel van het land code oranje voor hitte, en op 26 en 27 juni code rood. Het was voor het eerst dat het KNMI, in overleg met het Weer Impact Team (WIT), code rood uitgaf voor hitte. De hitte veroorzaakte problemen op de weg en op het spoor. Veel onderwijsinstellingen sloten en diverse evenementen werden afgelast. Bij de Spoedeisende Hulp was in het hele land een extra grote druk vanwege mensen met hart- en benauwdheidsklachten. De Veiligheidsregio Rotterdam-Rijnmond riep burgemeesters op evenementen af te gelasten omdat de ambulancezorg zwaar onder druk stond en de opnamecapaciteit in de ziekenhuizen beperkt was. 

Rol van klimaatverandering

Met klimaatattributie, als onderdeel van ons Early Warning Centre (EWC), kunnen we vlak na het optreden van na extreem weer snel aantonen hoe de kans op die extreme situatie door de opwarming van de aarde veranderd is ten opzichte van het klimaat rond 1900. Dit doen we door te kijken naar de drie dagen tijdens de hittegolf met gezamenlijk de hoogste gemiddelde temperatuur. 

De hitte van vorige week komt nu gemiddeld eens in de 20 jaar voor

In het liveblog werden al tijdens de hittegolf voorlopige analyses gedeeld van de kans op deze hitte op basis van de verwachte temperaturen. Uit de definitieve metingen in De Bilt blijkt nu dat een driedaags gemiddelde temperatuur van 27,4 ºC, zoals we vorige week tussen 24 en 26 juni hebben gemeten, in De Bilt slechts eens in de 20 jaar voorkomt in juni in het huidige klimaat (afbeelding 3). Begin vorige eeuw waren deze temperaturen vrijwel onmogelijk in de maand juni. Deze kans neemt verder toe naarmate de aarde verder opwarmt. Berekeningen met klimaatmodellen bevestigen dit beeld, al onderschatten de modellen de trend wel iets ten opzichte van de metingen. Als we de resultaten van de metingen en de modellen samen nemen, dan zien we dat een driedaagse hitte als tussen 24 en 26 juni door klimaatverandering ruim 3 graden warmer is geworden sinds het pre-industriële tijdperk. De gemeten nachttemperaturen waren nog uitzonderlijker dan de gemiddelde temperaturen. 

De hoge temperaturen van de afgelopen week waren niet de enige reden waarom de hitte uitzonderlijk was. De lucht was erg vochtig, het was zonnig en er stond van tijd tot tijd weinig wind, waardoor de hittekracht sterk toenam. Als we de uurlijkse waarden voor de Wet Bulb Globe Temperature (WBGT) bekijken, de maat waar hittekracht op is gebaseerd, zien we dat er een maximaal gemeten WBGT, gemiddeld over drie dagen, van 31,3˚C is gemeten in De Bilt. Dit staat gelijk aan hittekracht 9. We kunnen deze metingen vergelijken met metingen vanaf 1957. Daaruit blijkt dat zo’n driedaagse waarde voor hittestress in het huidige klimaat nog zeldzamer is dan de gemeten temperaturen, met een herhalingstijd van eens in de 150 jaar in de maand juni, en begin vorige eeuw vrijwel onmogelijk was. 

Hoeveel vaker gaan we in de toekomst zo'n hitte meemaken? 

Drie factoren bepalen de impact van een hittegolf: de intensiteit, de duur en de ruimtelijke omvang. In een warmer klimaat nemen alle drie toe, terwijl het aantal ‘afkoeldagen’ (met temperaturen onder de 25°C) juist afneemt.  

Een snelle reductie van de uitstoot door fossiele brandstoffen kan nog veel hittestress voorkomen

Bij code oranje voor hitte geldt minimaal één van de volgende criteria: drie dagen op rij met een maximumtemperatuur van 34°C of hoger, twee dagen op rij met een maximumtemperatuur van 36°C of hoger, of één dag met een maximumtemperatuur van 38°C of hoger. In de referentieperiode 1991-2020 kwam dit in De Bilt één keer voor, op 24-26 juli 2019. Rond 2050 komt dit in De Bilt volgens de KNMI'23-klimaatscenario's bij een lage toekomstige uitstoot van broeikasgassen 2-4 keer per 30 jaar voor, in de scenario's met hoge uitstoot van broeikasgassen tussen de 5 en 8 keer. Een snelle reductie van de uitstoot van broeikasgassen door de verbranding van fossiele brandstoffen kan dus veel hittestress voorkomen.

Geldt dit ook voor de hitte elders in Europa? 

Niet alleen in Nederland was er sprake van hitte. Op veel plekken in Europa kwamen hoge temperaturen voor. In meerdere landen werden temperatuurrecords soms meerdere dagen achter elkaar gebroken. Uit onderzoek van World Weather Attribution (WWA), een internationale groep wetenschappers waar het KNMI deel van uitmaakt, blijkt dat ook deze hoge temperaturen over heel Europa gezien zonder klimaatverandering vrijwel onmogelijk waren geweest. 

De hitte van nu al twee graden warmer dan in het klimaat van 23 jaar geleden

In de studie is gekeken hoe vaak deze temperaturen in Europa rond 2003 en rond 1976 zouden zijn voorgekomen toen Europa ook gebukt ging onder hitte en hoeveel hoger de temperaturen nu zijn. De recente hittegolf over Europa is nu bijna 2 graden warmer dan hij zou zijn geweest als hij had plaatsgevonden in het klimaat van 2003, slechts 23 jaar geleden. Voor het klimaat van 1976 is het verschil zo’n 3 graden. Zonder klimaatverandering zouden deze hoge temperaturen vrijwel onmogelijk zijn geweest. De hitte in de nacht komt tegenwoordig meer dan honderd keer vaker voor dan tijdens de hittegolf van 2003, berekenden de onderzoekers. Klimaatverandering voltrekt zich nu zo snel dat je al in een mensenleven het verschil ervaart tussen vroeger en nu. 

KNMI-klimaatbericht door Carine Homan, Lone Mokkenstorm en Sjoukje Philip, met dank aan Else van den Besselaar