Bloesem met bij
©Arnoud Apituley

Verdroging start steeds vroeger in het voorjaar

02 april 2024

Op 1 april start officieel het groeiseizoen. Vanaf die dag houdt het KNMI het neerslagtekort bij om eventuele droogte te signaleren. Doordat de gemiddelde verdamping nu hoger ligt dan vroeger, speelt die eerder in het seizoen een rol bij droogte. Hoe groot is die verschuiving nu al?

Groeiseizoen van start  

Kijken we naar buiten dan zien we dat het voorjaar begonnen is. Narcissen en tulpen komen uit, bomen staan prachtig in bloei. De natuur reageert op de stijgende temperaturen. Hogere temperaturen kunnen bij uitblijven van regen al snel tot droogte leiden. Het KNMI houdt in het groeiseizoen (dat van april tot en met september loopt) bij hoe we ervoor staan qua droogte, dat doen we aan de hand van het neerslagtekort.  

Hoe zit dat, droogte en neerslagtekort?  

Doordat de temperatuur in het voorjaar weer gaat stijgen en de zon langer schijnt neemt de verdamping toe (het KNMI gebruikt de formule van Makkink om de referentie verdamping te berekenen, dat is de verdamping van een grasveld zonder watertekort). Als er over een periode meer water verdampt dan dat er aangevuld wordt door regen ontstaat er een neerslagtekort. Als zo'n periode lang duurt, en het neerslagtekort (veel) hoger wordt dan wat normaal is, spreken we van droogte.  

Gemiddeld hebben we ieder voorjaar en iedere zomer een neerslagtekort, doordat in die seizoenen de gemiddelde verdamping hoger is dan de gemiddelde hoeveelheid regen (afbeelding 1). Omdat de jaar-op-jaar variatie in neerslag en verdamping heel groot is, loopt het neerslagtekort in sommige jaren hoog op, terwijl het in andere jaren achterblijft. Of droogte tot problemen leidt is niet alleen afhankelijk van het neerslagtekort. De afgelopen kletsnatte winter zorgt ervoor dat we er qua grondwatervoorraad goed voor staan. Het effect van droogte op de natuur, de landbouw en de scheepvaart is afhankelijk van het weer (het neerslagtekort) én van de beschikbaarheid van grondwater en de hoeveelheid water in de grote rivieren.  

Vroeger wakker door klimaatverandering   

Door klimaatverandering is het nu gemiddeld warmer dan vroeger. Hierdoor schuift het moment van typische voorjaarstemperaturen naar voren. Dat kunnen we bijvoorbeeld zien in de natuur, die eerder uit de winterslaap komt. De vroegere bloei van bomen heeft onverwachte gevolgen: bijvoorbeeld, een hoger risico op vorstschade bij fruitbomen. Ook voor droogte kan dit gevolgen hebben: als de verdamping vroeger in het jaar op gang komt schuift de mogelijkheid op (voorjaars)droogte ook wat naar voren en kan het neerslagtekort in de loop van  het voorjaar hoger oplopen.

Lijngrafiek voor iedere dag in het jaar de gemiddelde neerslag, referentieverdam[ing en het neerslagtekort voor de periode 1965-2023.
Afbeelding 1. Tijdreeksen van neerslag (blauw), referentieverdamping (groen), en het neerslagtekort (rood) gemiddeld over de periode 1965-2023, in De Bilt. ©KNMI.
Lijngrafiek van de gemiddelde referentieverdamping per dag in het jaar voor twee periodes, 1965-1993 en 1994-2023 en het verschil tussen deze twee periodes opgeteld over het hele jaar.
Afbeelding 2. Toename van de referentieverdamping van de eerste helft (1965-1993) naar de tweede helft van de meetperiode (1994-2023). In groen de gemiddelde referentieverdamping voor iedere dag in het jaar in de twee periodes, in rood het totale verschil opgeteld over het jaar. ©KNMI.

Verdamping nu zo’n 10 dagen eerder al van betekenis 

De verdamping is sinds 1965 inderdaad toegenomen (afbeelding 2). Dat komt doordat het warmer is en doordat de hoeveelheid zonnestraling is toegenomen. Tussen de twee onderzochte periodes in afbeelding 2 zien we dat in de recente periode de gemiddelde verdamping 10 dagen eerder in het seizoen al van betekenis is en boven 1,5 mm/dag uitkomt. De kans op een hoger neerslagtekort in het voorjaar en ook in de rest van het seizoen is daardoor toegenomen.

Zo’n verschuiving van het voorjaarsmoment, en mogelijke toename van voorjaarsdroogte, is van belang voor waterbeheerders in Nederland. Zij zoeken in deze tijd van het jaar de balans tussen ontwateren (het verlagen van grondwaterstanden) zodat boeren het land op kunnen en water vasthouden voor een eventuele droogte later in het groeiseizoen.  

KNMI-klimaatbericht door Karin van der Wiel en Job Dullaart 

Recente nieuws- en klimaatberichten

  1. Europa was in 2023 uitzonderlijk warm en nat

    Het jaar 2023 was – wederom – een jaar vol extremen in Europa; één van de natste jaren in de meti...

    22 april 2024 - Klimaatbericht
  2. Toename broeikasgas methaan in hogere versnelling

    Wereldwijd warmt het klimaat op doordat de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer steeds verd...

    17 april 2024 - Klimaatbericht
  3. De hoofdmoot van de jaarneerslag

    Alle regen in een jaar opgeteld bedekt Nederland gemiddeld met een laag water van 85 centimeter. ...

    15 april 2024 - Klimaatbericht
  4. Onmisbare metingen op zee staan onder druk

    We gebruiken de Noordzee om te varen, te vissen en energie op te wekken. Maar wist je ook dat vee...

    10 april 2024 - Klimaatbericht
Toon alle nieuws- en klimaatberichten